📝 Editoryal Not:
Pankreas kanseri, erken evrede çoğu zaman özgül belirti vermemesi ve tanının sıklıkla ileri evrelerde konulması nedeniyle önemli bir halk sağlığı sorunudur. Bu basın bülteni, hastalığın olası klinik belirtilerini, risk faktörlerini, tanı yöntemlerini ve güncel tedavi yaklaşımlarını sağlık profesyonellerine yönelik, bilimsel temelli bir çerçevede ele almaktadır. Özellikle açıklanamayan kilo kaybı, yeni başlayan veya kontrolü bozulan diyabet, kolestatik sarılık ve üst karın ağrısı gibi bulguların birlikte değerlendirilmesi, klinik farkındalığın artırılması açısından önem taşımaktadır.
Pankreas kanseri, erken evrede çoğunlukla belirgin veya hastalığa özgü semptomlara yol açmaması nedeniyle tanısı güç olabilen maligniteler arasında yer alır. Hastalık ilerledikçe istemsiz kilo kaybı, üst karın ve sırt ağrısı, obstrüktif sarılık, dışkı ve idrar renginde değişiklikler ile glisemik kontrolün bozulması gibi klinik bulgular ortaya çıkabilir. Bu belirtilerin zamanında değerlendirilmesi, uygun tanısal incelemelerin planlanması ve hastalığın evresine göre tedavi seçeneklerinin belirlenmesi açısından önem taşır.
Memorial Ataşehir Hastanesi Gastroenteroloji Bölümü’nden Prof. Dr. Kamil Özdil, 20 Kasım Pankreas Kanseri Farkındalık Günü kapsamında pankreas kanserinin klinik belirtileri, risk faktörleri, tanı yöntemleri ve tedavi yaklaşımlarına ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Pankreas, sindirim ve glukoz homeostazında önemli rol oynuyor
Midenin arkasında, retroperitoneal bölgede (karın boşluğunun arka bölümünde) yer alan pankreas, hem ekzokrin hem de endokrin fonksiyonları bulunan önemli bir organdır.
Ekzokrin pankreas, protein, yağ ve karbonhidratların sindiriminde görev alan enzimleri üretir. Endokrin pankreas ise başta insülin ve glukagon olmak üzere kan glukoz düzeyinin düzenlenmesinde rol oynayan hormonları salgılar. Bu nedenle pankreasın yapısal veya fonksiyonel bozuklukları sindirim sistemi işlevlerini ve glisemik kontrolü etkileyebilir.
Pankreas malignitelerinin büyük bölümünü, pankreas kanallarını döşeyen epitel hücrelerinden gelişen pankreatik duktal adenokarsinom oluşturur. Bunun dışında pankreatik nöroendokrin neoplaziler ve farklı biyolojik davranışlara sahip kistik neoplaziler de görülebilir. Tümörün histopatolojik tipi, anatomik yerleşimi ve biyolojik özellikleri; tanı, evreleme, prognoz ve tedavi planlamasında belirleyicidir.
Pankreas kanserinde dikkat edilmesi gereken 7 klinik belirti
Pankreasın retroperitoneal yerleşimi ve erken evrede belirgin semptom vermeyebilmesi, hastalığın erken tanısını güçleştirebilir. Klinik değerlendirmede dikkate alınması gereken başlıca belirtiler şunlardır:
1. İstemsiz kilo kaybı ve iştahsızlık
Diyet veya fiziksel aktivite değişikliği olmaksızın gelişen kilo kaybı, pankreas kanserinde sık karşılaşılan sistemik bulgulardan biridir. Tümöre bağlı metabolik değişiklikler, iştah azalması, pankreatik ekzokrin yetmezlik ve malabsorpsiyon (besinlerin bağırsaktan yeterince emilememesi) kilo kaybına katkıda bulunabilir.
2. Üst karın ve sırt ağrısı
Epigastrik bölgede (üst karın bölgesi) başlayan ve sırta yayılabilen ağrı görülebilir. Ağrı özellikle pankreas gövde ve kuyruk yerleşimli tümörlerde belirgin olabilir. Tümörün çevre dokulara veya sinir yapılarına ilerlemesi ağrının ortaya çıkmasında rol oynayabilir.
3. Obstrüktif sarılık
Özellikle pankreas başı yerleşimli tümörler, ana safra kanalına bası yaparak veya kanalı infiltre ederek safra akışını engelleyebilir. Bunun sonucunda ciltte ve skleralarda (göz aklarında) sararma, kaşıntı ve bilirubin düzeylerinde yükselme gelişebilir. Sarılığa koyu renkli idrar ve açık renkli dışkı eşlik edebilir. Ağrısız ve ilerleyici sarılık, pankreas başı tümörleri açısından önemli bir klinik uyarı bulgusudur ve gecikmeden değerlendirilmelidir.
4. İdrar ve dışkı renginde değişiklik
Safra akışının engellenmesi sonucunda idrar koyulaşabilir, dışkı ise normalden daha açık renkli hâle gelebilir. Pankreatik ekzokrin yetmezlik geliştiğinde yağ sindiriminin bozulmasına bağlı steatore (yağlı, kötü kokulu, hacimli ve bazen suyun üzerinde yüzen dışkılama) görülebilir.
5. Yeni başlayan veya kontrolü bozulan diyabet
Pankreasın endokrin fonksiyonlarının etkilenmesi glukoz metabolizmasında değişikliklere neden olabilir. Özellikle ileri yaşta ortaya çıkan yeni başlangıçlı diyabet veya daha önce kontrol altında olan diyabette açıklanamayan glisemik bozulma, diğer klinik bulgularla birlikte değerlendirildiğinde pankreas patolojileri açısından uyarıcı olabilir. Bununla birlikte, yeni başlangıçlı diyabet tek başına pankreas kanseri tanısı anlamına gelmez ve rutin olarak tüm hastalarda pankreas kanseri araştırmasını gerektirmez.
6. Şişkinlik, dispepsi ve erken doyma
Karında şişkinlik, gaz, bulantı, hazımsızlık ve erken doyma gibi gastrointestinal yakınmalar görülebilir. Ancak bu belirtiler özgül değildir ve fonksiyonel dispepsi başta olmak üzere çok sayıda gastrointestinal hastalıkta ortaya çıkabilir. Süreklilik gösteren, ilerleyen veya kilo kaybı ve ağrı gibi alarm bulgularıyla birlikte görülen yakınmaların ayrıntılı değerlendirilmesi gerekir.
7. Halsizlik ve yorgunluk
Dinlenmeyle düzelmeyen yorgunluk ve genel performans düşüklüğü; kanser ilişkili inflamasyon, beslenme bozuklukları, metabolik değişiklikler, anemi veya hastalığın sistemik etkileriyle ilişkili olabilir. Bu belirti de tek başına pankreas kanserine özgü değildir.
Pankreas kanserinde risk faktörleri
İleri yaş, sigara kullanımı, ailede pankreas kanseri öyküsü ve bazı kalıtsal genetik yatkınlıklar pankreas kanseri gelişme riskini artıran faktörler arasındadır.
Özellikle BRCA1, BRCA2, PALB2 ve CDKN2A gibi genlerdeki patojenik varyantlar ile bazı kalıtsal kanser sendromları pankreas kanseri açısından önem taşır. Kronik pankreatit, obezite ve diyabet de hastalıkla ilişkili risk faktörleri arasında değerlendirilmektedir.
Sigara kullanımı, değiştirilebilir önemli risk faktörlerinden biridir. Bununla birlikte, risk faktörlerinin bulunması kişinin mutlaka pankreas kanseri geliştireceği anlamına gelmediği gibi, bilinen bir risk faktörünün bulunmaması da hastalığı dışlamaz.
Hangi belirtilerde hekime başvurulmalı?
Açıklanamayan ve devam eden kilo kaybı, üst karın veya sırta yayılan kalıcı ağrı, dışkı ve idrar renginde değişiklikler, yeni başlangıçlı diyabet ve ilerleyici sindirim sistemi yakınmaları klinik değerlendirme gerektirir.
Özellikle ciltte ve göz aklarında sararma, koyu renkli idrar ve açık renkli dışkıyla birlikte görüldüğünde obstrüktif sarılık açısından gecikmeden değerlendirilmelidir.
Bu belirtiler pankreas kanserine özgü değildir. Dolayısıyla klinik karar, hastanın yaşı, semptomların başlangıcı ve seyri, eşlik eden bulgular, risk faktörleri, laboratuvar sonuçları ve görüntüleme bulguları birlikte ele alınarak verilmelidir.
Tanıda klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemleri birlikte kullanılıyor
Pankreas kanserinin tanı süreci hastanın klinik öyküsü, fizik muayenesi, laboratuvar incelemeleri ve görüntüleme yöntemlerinin birlikte değerlendirilmesine dayanır.
Tanısal süreçte başlıca şu yöntemlerden yararlanılır:
- Kontrastlı bilgisayarlı tomografi (BT): Pankreas protokolüne uygun çok fazlı BT, tümörün lokalizasyonunun, boyutunun, çevre damarlarla ilişkisinin ve olası metastazların değerlendirilmesinde temel görüntüleme yöntemlerinden biridir.
- Manyetik rezonans görüntüleme (MR) ve MRCP: Pankreas ve safra yollarının ayrıntılı değerlendirilmesini sağlar. Özellikle kistik lezyonlar ve safra kanalı patolojilerinde yararlı olabilir.
- Endoskopik ultrasonografi (EUS): Pankreasın yüksek çözünürlüklü görüntülenmesine olanak tanır. Gerekli durumlarda ince iğne aspirasyonu veya doku biyopsisi (EUS-FNA/FNB) ile sitolojik ya da histopatolojik örnekleme yapılabilir.
- Laboratuvar incelemeleri: Karaciğer fonksiyon testleri, bilirubin, glukoz ve diğer klinik açıdan gerekli parametreler değerlendirilir.
CA 19-9, pankreas kanserinde kullanılan tümör belirteçlerinden biridir. Ancak duyarlılık ve özgüllük sınırlılıkları bulunur; kolestaz ve bazı benign hastalıklarda da yükselebilir. Ayrıca Lewis antijeni negatif bireylerde normal düzeylerde kalabilir. Bu nedenle CA 19-9 tek başına tanı koydurmaz ve tarama testi olarak kullanılmaz. Daha çok klinik bağlamda, tanı ve tedavi sürecinin değerlendirilmesine yardımcı bir belirteç olarak ele alınır.
Doku tanısı gerekliliği, hastalığın evresine ve planlanan tedaviye göre belirlenir. Özellikle sistemik tedavi öncesinde histopatolojik doğrulama önem taşır. Buna karşılık, görüntüleme ile rezektabl olduğu düşünülen ve doğrudan cerrahi planlanan bazı hastalarda ameliyat öncesi biyopsi her zaman zorunlu değildir.
Tedavi, tümörün evresi ve rezektabilite durumuna göre planlanıyor
Pankreas kanserinde tedavi kararı; tümörün anatomik yerleşimi, evresi, çevre damarlarla ilişkisi, metastaz durumu, hastanın genel performans durumu ve eşlik eden hastalıkları dikkate alınarak multidisipliner tümör konseyinde verilmelidir.
Cerrahi rezeksiyon, uygun seçilmiş ve uzak metastazı bulunmayan hastalarda küratif tedavinin temel bileşenidir.
- Pankreatikoduodenektomi (Whipple ameliyatı): Genellikle pankreas başı yerleşimli tümörlerde uygulanır. Ameliyatın kapsamına göre pankreas başı, duodenum, safra yolunun bir bölümü, safra kesesi ve bazı durumlarda midenin bir bölümü çıkarılır.
- Distal pankreatektomi: Pankreas gövde ve kuyruk yerleşimli tümörlerde uygulanır. Sıklıkla dalak da cerrahi rezeksiyona dahil edilir; ancak karar tümörün özelliklerine göre verilir.
- Total pankreatektomi: Seçilmiş hastalarda pankreasın tamamının çıkarılması gerekebilir. Bu durumda hastalarda kalıcı insülin gereksinimi ve ekzokrin pankreas yetmezliğine bağlı olarak ömür boyu pankreatik enzim replasmanı ihtiyacı ortaya çıkar.
Cerrahiye uygun olmayan, sınırda rezektabl veya lokal ileri hastalıkta sistemik kemoterapi ve uygun seçilmiş hastalarda diğer onkolojik tedavi seçenekleri değerlendirilir. Neoadjuvan tedavi (cerrahi öncesinde uygulanan tedavi), özellikle sınırda rezektabl hastalarda tümörün cerrahiye uygunluğunu artırmak amacıyla gündeme gelebilir. Tedaviye yanıt veren ve yeniden rezektabl hâle gelen seçilmiş hastalarda cerrahi seçenekler tekrar değerlendirilebilir.
Laparoskopik ve robotik cerrahi, uygun hastalarda minimal invaziv yaklaşım seçenekleri arasında yer alır. Ancak bu yöntemlerin kullanımı tümörün anatomik özellikleri, cerrahi güvenlik, onkolojik yeterlilik ve merkezin deneyimi doğrultusunda belirlenmelidir. Minimal invaziv cerrahinin her hasta için açık cerrahiye üstün olduğu şeklinde genelleme yapılmamalıdır.
Erken klinik değerlendirme, uygun tedavi planlamasının temelini oluşturuyor
Pankreas kanserinde erken evrede özgül belirtilerin bulunmaması, klinik şüphenin önemini artırmaktadır. Özellikle açıklanamayan kilo kaybı, ilerleyici üst karın ağrısı, obstrüktif sarılık ve yeni başlangıçlı glisemik bozulmanın birlikte değerlendirilmesi, uygun tanısal incelemelerin zamanında planlanmasına katkı sağlayabilir.
Güncel yaklaşımda hastalığın tanı ve tedavi süreci; gastroenteroloji, radyoloji, patoloji, genel cerrahi, medikal onkoloji ve radyasyon onkolojisi uzmanlarının iş birliğiyle yürütülmektedir. Bireyselleştirilmiş ve multidisipliner değerlendirme, hastaya en uygun tedavi seçeneğinin belirlenmesinde temel önem taşır.
