📝 Editoryal Not:

Çocuk ve ergen ruh sağlığı sorunlarının erken fark edilmesi, uygun değerlendirme ve müdahalenin zamanında başlatılması açısından büyük önem taşımaktadır. Özellikle depresyon, kaygı, uyku sorunları ve kendine zarar verme düşünceleri gibi bazı ruhsal belirtilerin çocuklar tarafından ailelerinden gizlenebilmesi, yalnızca ebeveyn gözlemlerine dayalı değerlendirmenin yetersiz kalabileceğini göstermektedir. Kasım 2026’da JAMA Psychiatry dergisinde yayımlanan ve 11.868 çocuk ile ergenin verilerini inceleyen araştırma, çocukların kendi bildirimleri ile ebeveyn gözlemlerinin önemli ölçüde farklılaşabildiğine dikkat çekmektedir. Bu bulgu, çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmelerinde çoklu bilgi kaynaklarının kullanılmasının, aile-çocuk iletişiminin güçlendirilmesinin ve erken ruhsal belirtilerin göz ardı edilmemesinin önemini ortaya koymaktadır.

“Senin yaşında ne derdin olabilir?” demeyin!

Çocukların ruhsal sorunları her zaman dışarıdan fark edilmeyebiliyor. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre, dünya genelinde 10–19 yaş arasındaki yaklaşık her yedi gençten biri ruhsal bir bozukluk yaşıyor. Çocukların günlük yaşamlarını sürdürmeleri, okulda başarılı olmaları veya arkadaşlarıyla vakit geçirmeleri de ruhsal açıdan herhangi bir sorun yaşamadıkları anlamına gelmiyor. Özellikle depresyon, kaygı, uyku sorunları ve kendine zarar verme düşünceleri gibi belirtiler ebeveynlerin gözünden kaçabiliyor.

Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Çocuk ve Ergen Psikiyatri Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Neriman Kilit, 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü dolayısıyla çocuk ve ergenlerde ruhsal sorunların erken belirtilerini, ailelerin dikkat etmesi gereken davranış değişikliklerini ve sağlıklı ebeveyn-çocuk iletişiminin önemini değerlendirdi.

Dr. Öğr. Üyesi Kilit, çocukların dışarıdan mutlu ve sorunsuz görünmelerinin ruhsal açıdan iyi olduklarını göstermediğine dikkat çekerek, “Çocuğun okula gitmesi, derslerinde başarılı olması ya da arkadaşlarıyla gülüp eğlenmesi, ruhsal açıdan iyi olduğunu tek başına göstermez.” dedi.

Ailelerin çocuklarının yalnızca davranışlarına değil, bu davranışlarda ortaya çıkan değişikliklere de dikkat etmesi gerektiğini belirten Kilit, “Çünkü bazen çocuğun kelimelerle anlatamadığı ruhsal sıkıntılar; öfkesinde, sessizliğinde, içine kapanmasında ya da bedensel yakınmalarında kendini gösterebilir.” uyarısında bulundu.

Çocukların ruhsal sorunları ailelerin gözünden kaçabiliyor

11 Kasım 2026 tarihinde JAMA Psychiatry dergisinde yayımlanan ve çocukların ruh sağlığına ilişkin bildirimleriyle ebeveyn değerlendirmelerini karşılaştıran araştırma, bu konudaki önemli bir klinik soruna dikkat çekti.

ABD’de yürütülen Adolescent Brain Cognitive Development (ABCD) çalışması kapsamında 9–17 yaş arasındaki 11.868 çocuk ve bakım verenin verileri incelendi. Araştırmada çocuklar ve ebeveynleri, psikiyatrik belirtilere ilişkin aynı soruları birbirlerinden bağımsız klinik görüşmelerde yanıtladı. Katılımcıların bildirimlerinden elde edilen değerlendirmeler, DSM-5 tanı ölçütleri doğrultusunda karşılaştırıldı.

Araştırmada depresyon, uyku sorunları, madde kullanımı, intihar düşünceleri, intihar girişimleri ve intihar amacı taşımayan kendine zarar verme davranışlarının çocuklar tarafından ebeveynlerine kıyasla daha sık bildirildiği görüldü. Ebeveynler ise davranım bozuklukları, yeme bozuklukları ve yaygın kaygı ile sosyal kaygı bozukluklarına ilişkin belirtileri çocuklardan daha sık bildirdi.

Dikkat çeken bir diğer bulgu ise psikiyatrik tanı bildirimlerinin yaklaşık yüzde 65–98’inde yalnızca çocuk veya yalnızca ebeveyn tarafından yapılmış olmasıydı. Bu oran, tanı ve gelişim dönemine göre değişiklik gösterdi.

Araştırma, çocukların ve ebeveynlerin ruhsal sorunlara ilişkin algılarının her zaman örtüşmediğini ortaya koyarken, klinik değerlendirmelerde her iki bilgi kaynağından da yararlanılmasının önemini gösterdi.

Çocuklarda depresyon yalnızca mutsuzlukla kendini göstermiyor!

Çocukların yaşadıkları psikolojik sıkıntıları yetişkinler gibi ifade edemeyebileceğini belirten Dr. Öğr. Üyesi Neriman Kilit, özellikle davranış değişikliklerinin erken dönemde önemli ipuçları verebildiğini söyledi.

“Çocuklarda ruhsal sorunların en önemli erken işaretlerinden biri, daha önceki davranışlarından belirgin biçimde farklılaşmalarıdır. Önceden neşeli ve hareketli olan bir çocuğun içine kapanması, sakin bir çocuğun sürekli öfkeli ve tahammülsüz hâle gelmesi, sevdiği etkinliklerden uzaklaşması veya arkadaşlarıyla görüşmek istememesi dikkate alınmalıdır.

Depresyon çocuklarda her zaman ağlama ve üzüntüyle ortaya çıkmayabilir. Özellikle ergenlerde huzursuzluk, sinirlilik, öfke patlamaları ve sürekli memnuniyetsizlik ön planda olabilir. Bu nedenle her davranış değişikliğini ‘Ergenlik dönemidir, geçer.’ düşüncesiyle açıklamak doğru değildir.”

Uyku, iştah ve bedensel yakınmalardaki değişikliklere dikkat!

Çocukların ruhsal durumlarının günlük yaşam alışkanlıklarına da yansıyabildiğini ifade eden Dr. Öğr. Üyesi Kilit, uyku ve beslenme düzenindeki değişikliklerin önemli ipuçları verebileceğini belirtti.

“Daha önce düzenli uyuyan bir çocuğun geceleri uyuyamaması, sık sık kâbus görmesi, sabahları uyanmakta zorlanması veya gün içinde sürekli yorgun hissetmesi üzerinde durulması gereken değişikliklerdir. Aynı şekilde iştahın belirgin biçimde azalması ya da artması, yemek yeme davranışlarında aşırı kontrol, sürekli kilo alma korkusu ve hızlı kilo değişiklikleri de değerlendirilmelidir.

Bazı çocuklar ise ruhsal sıkıntılarını baş ağrısı, karın ağrısı ve mide bulantısı gibi bedensel yakınmalarla gösterebilir. Bu belirtilerin öncelikle fiziksel nedenleri araştırılmalı, gerekli değerlendirmeler sonrasında duygusal etkenler de göz önünde bulundurulmalıdır.”

Okul başarısının iyi olması ruhsal sorun bulunmadığını göstermez!

Ruhsal sorunların çocukların akademik ve sosyal yaşamını etkileyebileceğini belirten Dr. Öğr. Üyesi Kilit, ailelerin yalnızca ders notlarına değil, çocuğun okulla ve arkadaşlarıyla kurduğu ilişkiye de dikkat etmesi gerektiğini vurguladı.

“Okula gitmek istememe, derslere ilgide azalma, dikkatini toplamakta güçlük çekme, sık devamsızlık yapma veya daha önce keyifle katıldığı etkinliklerden uzaklaşma önemli belirtiler arasında yer alabilir.

Ancak okul başarısının iyi olması da ruhsal sorun bulunmadığı anlamına gelmez. Bazı çocuklar yoğun kaygı yaşadıkları hâlde başarılı olmaya devam edebilir. Özellikle sürekli hata yapmaktan korkan, kendisine aşırı yüksek hedefler koyan ve başarısızlığı felaket olarak değerlendiren çocukların duygusal yükleri gözden kaçabilir.

Aileler çocuklarına yalnızca ‘Kaç aldın?’ diye değil, ‘Bugün seni ne mutlu etti, ne zorladı?’ diye de sormalıdır.”

Küçük çocuklarda korku, ağlama ve ayrılma güçlüğü görülebiliyor!

Ruhsal sorunların belirtilerinin yaşa ve gelişim dönemine göre farklılaşabildiğini anlatan Dr. Öğr. Üyesi Kilit, okul öncesi ve ilkokul çağındaki çocuklarda korku ve davranış değişikliklerinin daha belirgin olabileceğine dikkat çekti.

“Küçük çocuklarda anne veya babadan ayrılmak istememe, daha önce tek başına yapabildiği şeylerde yeniden yardıma ihtiyaç duyma, aşırı korkular, sık ağlama, öfke nöbetleri ve uyku sorunları görülebilir. Bazı çocuklar yaşadıkları sıkıntıları oyunlarına yansıtabilir.

Ergenlik döneminde ise yalnız kalma isteğinde artış, aileyle iletişimin azalması, yoğun kaygı, değersizlik düşünceleri ve riskli davranışlar öne çıkabilir. Burada önemli olan, çocuğun yaşına uygun gelişim özellikleriyle ruhsal sorun işaretlerini birbirinden ayırabilmektir.”

“Senin yaşında ne derdin olabilir?” demeyin!

Çocukların duygularını aileleriyle paylaşamamasının altında yargılanma, anlaşılmama veya eleştirilme korkusunun bulunabileceğini ifade eden Dr. Öğr. Üyesi Neriman Kilit, ebeveynlerin kullandıkları dile dikkat etmeleri gerektiğini söyledi.

“Bir çocuk üzüntüsünü anlattığında ‘Bunda üzülecek ne var?’, ‘Senin yaşında ne derdin olabilir?’, ‘Her şeyin var, neden mutsuzsun?’ gibi cümlelerle karşılaşırsa zamanla duygularını gizlemeyi tercih edebilir.

Çocuğun yaşadığı sıkıntıyı küçümsemek yerine onu anlamaya çalışmak gerekir. ‘Bunun seni çok zorladığını görüyorum’, ‘İstersen konuşabiliriz’, ‘Sana nasıl yardımcı olabilirim?’ gibi ifadeler güven duygusunu destekler.

Çocukların her sorununu hemen çözmek zorunda değiliz. Ancak onları yargılamadan dinlemek ve ihtiyaç duyduklarında yanlarında olmak önemlidir.”

Kendine zarar verme ve intihar düşünceleri asla hafife alınmamalı!

Araştırmanın dikkat çekici bulgularından birinin de kendine zarar verme davranışları ve intihar düşüncelerinin gençler tarafından ebeveynlerine kıyasla daha sık bildirilmesi olduğunu hatırlatan Dr. Öğr. Üyesi Kilit, aileleri ciddi uyarı işaretleri konusunda dikkatli olmaya çağırdı.

“Çocuğun ‘Yaşamak istemiyorum’, ‘Keşke hiç doğmasaydım’, ‘Ben olmasam herkes daha mutlu olurdu’ gibi ifadeler kullanması, kendine zarar verme davranışları göstermesi veya belirgin umutsuzluk yaşaması mutlaka ciddiye alınmalıdır. Bu ifadeler yalnızca dikkat çekme çabası olarak değerlendirilmemelidir.

Ebeveynler böyle bir durumda çocuklarıyla sakin, açık ve yargılamayan bir iletişim kurmalı, doğrudan kendine zarar verme veya intihar düşüncesi olup olmadığını sormalıdır. Bu tür soruları açıkça sormak, çocuğun düşüncelerini ifade edebilmesine ve gerekli desteğin sağlanmasına yardımcı olabilir.

Kendine zarar verme ya da intihar düşüncesi söz konusuysa gecikmeden uzman değerlendirmesi sağlanmalıdır. Yakın ve acil tehlike durumunda çocuk yalnız bırakılmamalı, güvenliği sağlanmalı ve acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.”

Aileler ne zaman uzman desteği almalı?

Her davranış değişikliğinin psikiyatrik bir hastalık anlamına gelmediğini belirten Dr. Öğr. Üyesi Neriman Kilit, belirtilerin süresi, şiddeti ve çocuğun günlük yaşamı üzerindeki etkisinin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.

“Çocuğun ruh hâlinde, uyku düzeninde, arkadaş ilişkilerinde, okul yaşamında veya günlük alışkanlıklarında ortaya çıkan belirgin değişikliklerin devam etmesi, giderek şiddetlenmesi ya da günlük yaşamını olumsuz etkilemesi durumunda çocuk ve ergen psikiyatristine başvurulmalıdır.

Ancak ciddi davranış değişiklikleri, ağır işlev kaybı veya güvenlik riski varsa haftalarca beklemek doğru değildir. Erken değerlendirme, yaşanan sorunun anlaşılmasına ve uygun desteğin sağlanmasına yardımcı olabilir.”

Çocukların yalnızca fiziksel değil, ruhsal ihtiyaçları da görülmeli!

20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü’nün çocukların duyulma, anlaşılma ve görüşlerini ifade edebilme hakkını da hatırlattığını vurgulayan Dr. Öğr. Üyesi Kilit, sözlerini şöyle tamamladı:

“Çocuğumuzun ne yediğini, kaç saat uyuduğunu, okulda ne yaptığını merak ediyoruz. Ancak bazen kendisini nasıl hissettiğini sormayı unutabiliyoruz. Çocukların yalnızca fiziksel ihtiyaçlarının karşılanması yeterli değildir. Duygularının görülmesine, düşüncelerinin önemsenmesine ve kendilerini güvende hissetmeye de ihtiyaçları vardır.

Unutmayalım, çocuğun sessiz olması her zaman huzurlu olduğu anlamına gelmez. Bazen en önemli soru, ‘Bugün ne yaptın?’ değil, ‘Bugün gerçekten nasılsın?’ sorusudur.”