📝 Editoryal Not:
Diyabet, özellikle tip 2 diyabetin uzun süre belirti vermeden ilerleyebilmesi nedeniyle erken tanı ve düzenli taramanın kritik önem taşıdığı kronik hastalıkların başında gelmektedir. Bu basın bülteni, diyabetin erken belirtilerini, risk faktörlerini, tanı yöntemlerini ve uzun dönem komplikasyonlarını ele alarak toplumda farkındalık oluşturmayı amaçlamaktadır. Prediyabet döneminde yaşam tarzı değişikliklerinin önemine ve diyabet tanısı alan bireylerde düzenli organ taramalarının gerekliliğine dikkat çekmesi, metni koruyucu sağlık hizmetleri ve hasta yönetimi açısından değerli kılmaktadır.
Diyabet, uzun süre belirti vermeden ilerleyebilen ve kontrol altına alınmadığında kalp-damar sistemi, böbrekler, gözler ve sinir sistemi başta olmak üzere birçok organı etkileyebilen kronik metabolik bir hastalıktır. Özellikle tip 2 diyabetin erken dönemlerde fark edilmeyebilmesi, düzenli tarama ve erken tanıyı daha da önemli hale getiriyor. 14 Kasım Dünya Diyabet Günü kapsamında açıklamalarda bulunan İstanbul Okan Üniversitesi Hastanesi İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Meral Maralcan, diyabetin belirtileri, risk faktörleri, tanı yöntemleri ve olası komplikasyonları hakkında bilgi vererek erken tanı ve düzenli takip süreçlerinin önemini vurguluyor.
Diyabet, insülin hormonunun yetersiz salgılanması, vücudun insüline yeterince yanıt verememesi veya bu iki mekanizmanın birlikte etkilenmesi sonucunda kan glukoz düzeyinin yükselmesiyle ortaya çıkıyor. Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi, pankreastaki insülin üreten beta hücrelerine zarar verirken tip 2 diyabette insülin direnci ve zamanla gelişen insülin salgılama yetersizliği ön plana çıkıyor. Gebelik sırasında ortaya çıkan gestasyonel diyabet de önemli diyabet türleri arasında yer alıyor.
Diyabetin ilk belirtilerini gözden kaçırmayın!
Diyabetin erken dönem belirtilerinin günlük yorgunluk veya geçici sağlık sorunlarıyla karıştırılabildiğini belirten Dr. Öğr. Üyesi Meral Maralcan, özellikle kan şekeri yüksekliğine işaret edebilen belirtilerin dikkate alınması gerektiğini ifade ediyor.
Diyabetin yaygın belirtileri şöyle sıralanıyor:
- Sık idrara çıkma ve aşırı susama
- Ağız kuruluğu ve normalden fazla su içme ihtiyacı
- Nedensiz kilo kaybı
- Halsizlik, yorgunluk ve enerji kaybı
- Bulanık görme
- Sık tekrarlayan enfeksiyonlar
- Yaraların geç iyileşmesi
- El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma veya yanma hissi
Özellikle tip 2 diyabetin uzun süre belirgin yakınmalara neden olmadan ilerleyebileceğine dikkat çeken Dr. Öğr. Üyesi Maralcan, kişinin kendisini iyi hissetmesinin diyabet riskinin bulunmadığı anlamına gelmediğini belirtiyor. Bu nedenle risk grubundaki bireylerin belirti beklemeden kan şekeri ölçümlerini yaptırması önem taşıyor.
35 yaşından itibaren diyabet taraması önem taşıyor
Diyabetin erken tanısında yaş, aile öyküsü, vücut ağırlığı ve eşlik eden metabolik hastalıkların birlikte değerlendirilmesi gerekiyor. Dr. Öğr. Üyesi Maralcan, 35 yaşından itibaren erişkinlerin diyabet açısından taranmasını, normal sonuçlarda yaklaşık üç yılda bir kontrol yapılmasını öneriyor. Fazla kilolu veya obez bireylerde ve ek risk faktörleri bulunan kişilerde ise taramanın daha erken yaşta ve daha sık yapılması gerekebiliyor.
Diyabet açısından başlıca risk faktörleri şöyle sıralanıyor:
- Birinci derece yakınlarda diyabet öyküsü
- Fazla kilo ve obezite
- Yüksek tansiyon
- HDL kolesterol düşüklüğü ve trigliserid yüksekliği
- Daha önce prediyabet tanısı alınması
- Gestasyonel diyabet öyküsü veya 4 kilogram ve üzerinde bebek doğurma öyküsü
- Polikistik over sendromu (PKOS)
- Kalp-damar hastalığı öyküsü
- Fiziksel hareketsizlik
Prediyabet tanısı bulunan bireylerde yılda en az bir kez glisemik değerlendirme yapılması önem taşıyor. Gebelik diyabeti öyküsü bulunan kadınların ise doğum sonrasında diyabet açısından yeniden değerlendirilmesi ve yaşam boyu düzenli aralıklarla taranması gerekiyor.
Açlık kan şekeri ve HbA1c testleri erken tanıda önemli rol oynuyor
Diyabet tanısında laboratuvar testlerinin belirleyici olduğunu ifade eden Dr. Öğr. Üyesi Maralcan, açlık plazma glukozu ve HbA1c ölçümlerinin en sık kullanılan tanı yöntemleri arasında yer aldığını belirtiyor.
Açlık kan şekeri: En az sekiz saatlik açlık sonrasında ölçülen plazma glukoz düzeyini gösteriyor. Açlık plazma glukozunun 126 mg/dL ve üzerinde olması diyabet açısından tanısal eşik olarak kabul ediliyor.
HbA1c testi: Son yaklaşık iki-üç aylık dönemdeki ortalama kan şekeri düzeyini yansıtıyor. HbA1c değerinin yüzde 6,5 ve üzerinde olması diyabet tanısı açısından kullanılan ölçütlerden biri.
Oral glukoz tolerans testi (OGTT): Şeker yükleme testi olarak da bilinen bu yöntemde, standart miktarda glukoz alımından sonra kan şekeri ölçülerek vücudun glukoza verdiği yanıt değerlendiriliyor.
Diyabet tanısında açlık plazma glukozu, HbA1c ve OGTT sonuçları klinik bulgularla birlikte değerlendiriliyor. Belirgin hiperglisemi bulguları bulunmayan kişilerde tanının doğrulanması için genellikle ikinci bir anormal test sonucu gerekiyor. Ayrıca bazı kan hastalıkları, hemoglobin varyantları ve eritrosit yaşam süresini etkileyen durumlar HbA1c sonuçlarının güvenilirliğini etkileyebildiğinden test seçimi hastanın klinik özelliklerine göre yapılmalı.
Prediyabet döneminde alınan önlemler tip 2 diyabet riskini azaltabilir
Prediyabet, kan şekeri düzeylerinin normalden yüksek ancak diyabet tanısı koymak için yeterli düzeyde olmadığı metabolik bir durum olarak tanımlanıyor. Bu dönemde uygulanacak yaşam tarzı değişiklikleri, tip 2 diyabete ilerleme riskinin azaltılmasında önemli rol oynuyor.
Dr. Öğr. Üyesi Maralcan, özellikle risk grubundaki bireylerde beslenme ve fiziksel aktivite düzenlemelerinin önemine dikkat çekerek şu önerilerde bulunuyor:
- Fazla kilosu bulunan bireylerde başlangıç vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 5-7’sinin verilmesinin hedeflenmesi.
- Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite yapılması.
- Şekerli içeceklerin ve rafine karbonhidrat tüketiminin sınırlandırılması.
- Sebze, tam tahıl ve lif açısından zengin besinlere beslenmede daha fazla yer verilmesi.
- Sigara kullanılıyorsa bırakılması.
- Uyku düzeninin ve kilo kontrolünün desteklenmesi.
Bazı yüksek riskli bireylerde, yaşam tarzı değişikliklerine ek olarak hekim değerlendirmesiyle ilaç tedavisi de gündeme gelebiliyor. Bu nedenle prediyabet tanısı alan kişilerin düzenli takiplerini sürdürmesi önem taşıyor.
Diyabet kalp, böbrek, göz ve sinir sistemini etkileyebiliyor
Uzun süre kontrolsüz seyreden kan şekeri, damar yapılarında ve sinir dokusunda hasara neden olabiliyor. Diyabete bağlı gelişen komplikasyonlar, hastaların yaşam kalitesini düşürebildiği gibi ciddi sağlık sorunlarına da yol açabiliyor.
Diyabetin uzun dönem komplikasyonları arasında şunlar bulunuyor:
- Kalp ve damar hastalıkları: Kalp krizi, inme ve periferik damar hastalığı riskinde artış görülebiliyor.
- Diyabetik böbrek hastalığı: Böbreklerdeki küçük damarların etkilenmesi sonucunda albüminüri ve böbrek fonksiyonlarında azalma gelişebiliyor. İleri evrelerde böbrek yetmezliği ortaya çıkabiliyor.
- Diyabetik retinopati: Gözün retina tabakasındaki damarların zarar görmesi, görme kaybına kadar ilerleyebilen sorunlara neden olabiliyor.
- Diyabetik nöropati: Sinir hasarı sonucunda özellikle el ve ayaklarda uyuşma, yanma, karıncalanma ve his kaybı gelişebiliyor.
- Diyabetik ayak: Dolaşım bozukluğu ve sinir hasarının bir araya gelmesiyle ayak yaraları, enfeksiyonlar ve iyileşmeyen doku hasarları ortaya çıkabiliyor.
Bu komplikasyonların önlenmesi veya ilerlemesinin yavaşlatılmasında kan şekeri kontrolünün yanı sıra tansiyon ve kan yağlarının da hedeflenen düzeylerde tutulması önem taşıyor.
Düzenli kontroller diyabet yönetiminin ayrılmaz bir parçası
Diyabet tanısı alan bireylerde tedavinin başarısı yalnızca kan şekeri ölçümleriyle değerlendirilmiyor. Hastalığın farklı organ sistemleri üzerindeki etkilerinin düzenli olarak takip edilmesi de gerekiyor.
Dr. Öğr. Üyesi Meral Maralcan, diyabet yönetiminde aşağıdaki kontrollerin önemine dikkat çekiyor:
- HbA1c: Kan şekeri kontrolü hedefte ve stabil olan kişilerde yaklaşık altı ayda bir, tedavi değişikliğinde veya hedeflere ulaşılamadığında yaklaşık üç ayda bir değerlendirilmesi.
- Böbrek fonksiyonları: Kreatinin, tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR) ve idrar albümin/kreatinin oranı ile böbrek hasarının takip edilmesi.
- Göz sağlığı: Diyabetik retinopati açısından göz dibi muayenesinin yapılması ve bulgulara göre tekrarlanması.
- Ayak sağlığı: Dolaşım, duyu kaybı, cilt bütünlüğü ve yara oluşumu açısından düzenli muayene yapılması; en az yılda bir kapsamlı ayak değerlendirmesi gerçekleştirilmesi.
- Kan basıncı ve kolesterol: Kardiyovasküler riskin azaltılması amacıyla düzenli takip edilmesi.
Kontrol sıklığının diyabetin türüne, hastalık süresine, komplikasyon varlığına ve bireysel risklere göre değişebildiğini belirten Dr. Öğr. Üyesi Maralcan, diyabet yönetiminde bütüncül yaklaşımın önemini vurguluyor.
Diyabetin erken tanı, kişiye özel tedavi planı, sağlıklı yaşam alışkanlıkları ve düzenli hekim takibiyle kontrol altında tutulabileceğini belirten Dr. Öğr. Üyesi Maralcan, hastalığın ilerleyen dönemlerde oluşturabileceği komplikasyonların önlenmesinde düzenli kontrollerin ihmal edilmemesi gerektiğini hatırlatıyor.