📝 Editoryal Not:
Epilepsi, yalnızca nöbetlerle sınırlı olmayan; güvenlik, eğitim, çalışma yaşamı, sosyal katılım ve ruhsal iyilik hali üzerinde etkileri bulunabilen kronik bir nörolojik hastalıktır. Bu nedenle nöbet sırasında doğru ilk yardım uygulamalarının toplum tarafından bilinmesi, önlenebilir yaralanmaların azaltılması açısından önem taşır. Bilimsel kontrolde metindeki “epilepsi bilinç kaybıyla seyreden bir hastalıktır” ifadesi genelleme olduğu için düzeltilmiş; çünkü epileptik nöbetlerin tamamında bilinç kaybı görülmez. Ayrıca “nöbetler 10 saniyeden 10 dakikaya kadar sürer” ifadesi standart bir süre aralığı olmadığı için çıkarılmış, 5 dakikayı aşan nöbetin acil durum kabul edilmesi ve art arda nöbetlerde acil yardım gerekliliği vurgulanmıştır. “Vakaların yüzde 80’inde neden bilinmiyor” ifadesi de güncel DSÖ verileriyle uyumlu olarak yaklaşık yüzde 50 şeklinde düzeltilmiştir. Tedavi başarısı ise “ilaçlarla yüzde 60-80” yerine güncel NICE verisindeki yüzde 60-70 oranında tatmin edici nöbet kontrolü şeklinde daha temkinli ifade edilmiştir.
Nöbet sırasında doğru ilk yardım, yaralanmaları önleyebilir
Özel Sağlık Hastanesi Nöroloji Uzmanı Dr. Atilla Kara, epilepsinin yalnızca nöbetlerle sınırlı olmayan, kişinin günlük yaşamını, sosyal katılımını ve psikolojik iyilik halini etkileyebilen kronik bir nörolojik hastalık olduğunu belirtti. Epileptik nöbetlerin farklı biçimlerde ortaya çıkabildiğine dikkat çeken Dr. Kara, özellikle nöbet sırasında yapılması gereken doğru müdahalelerin bilinmesinin hasta güvenliği açısından önem taşıdığını vurguladı.
Epilepsi, beyindeki anormal ve aşırı nöronal aktiviteye bağlı olarak tekrarlayan epileptik nöbetlere yatkınlıkla karakterize bir hastalıktır. Nöbetlerin tamamı bilinç kaybıyla seyretmez; bazı nöbetlerde kısa süreli farkındalık veya bilinç değişikliği, istemsiz hareketler, duyusal belirtiler ya da davranış değişiklikleri görülebilir. Uluslararası Epilepsi ile Savaşım Birliği (ILAE) 2025 yılında epileptik nöbetlerin sınıflandırmasını güncelleyerek nöbetlerin fokal, jeneralize, başlangıcının bilinmediği veya sınıflandırılamadığı gruplar altında değerlendirilmesini sürdürmüştür.
Nöbet sırasında çevresel güvenlik büyük önem taşıyor
Epileptik nöbet sırasında özellikle bilinç veya motor kontrolün etkilenmesi, kişinin düşmesine veya çevresindeki nesneler nedeniyle yaralanmasına yol açabilir.
Dr. Atilla Kara, “Nöbet sırasında kişinin bulunduğu ortam büyük önem taşıyor. Kişi düşebilir, başını çarpabilir veya çevresindeki sert ve tehlikeli cisimler nedeniyle yaralanabilir. Bu nedenle ilk amaç, nöbeti durdurmaya çalışmak değil, hastayı yaralanmalardan korumaktır.” dedi.
Nöbet geçiren kişinin çevresindeki sert, keskin veya tehlikeli nesnelerin uzaklaştırılması; mümkünse başının altına yumuşak bir destek konulması ve gözlüklerinin çıkarılması öneriliyor. Kişiyi zorla tutmaya veya hareketlerini engellemeye çalışmak ise yaralanmaya neden olabileceği için önerilmiyor.
“Ağzına hiçbir şey koymayın”
Nöbet sırasında toplumda hâlâ görülen bazı geleneksel müdahalelerin ciddi yaralanmalara yol açabileceğini belirten Dr. Kara, hastanın ağzına kaşık, parmak veya başka herhangi bir nesne konulmaması gerektiğini vurguladı.
Dr. Kara, “Nöbet sırasında hastanın ağzını açmaya veya dilini tutmaya çalışmak doğru değildir. Ağza herhangi bir cisim yerleştirmek diş ve çene yaralanmalarına neden olabilir. Hastanın hareketlerini zorla durdurmak da doğru değildir.” ifadelerini kullandı.
Aynı şekilde nöbet sırasında hastaya su, yiyecek veya ilaç verilmemesi gerekir. Kişi tamamen kendine gelip yutma ve bilinç durumu normale dönmeden ağızdan herhangi bir şey verilmesi aspirasyon ve boğulma riskini artırabilir.
Yan pozisyon ne zaman uygulanmalı?
Nöbet sırasında kişi yerdeyse ve güvenli biçimde yapılabiliyorsa, nöbetin özellikle kasılma dönemi sona erdikten sonra kişi nazikçe yan pozisyona getirilebilir. Bu pozisyon, kişinin hava yolunun açık tutulmasına yardımcı olur.
Dr. Kara, “Hastayı zorla hareket ettirmek yerine önce çevresel güvenliği sağlamak gerekir. Kişi yerdeyse ve uygun koşullar varsa nazikçe yan çevrilmesi, özellikle nöbet sonrasında hava yolunun korunmasına yardımcı olabilir.” dedi.
Nöbetin süresi mutlaka takip edilmeli
Nöbet sırasında en önemli uygulamalardan biri de sürenin takip edilmesidir. Beş dakikadan uzun süren bir nöbet acil tıbbi değerlendirme gerektirir. Ayrıca nöbetlerin arka arkaya gelmesi ve kişinin nöbetler arasında bilincinin yerine gelmemesi de acil yardım gerektiren durumlardandır.
Nöbet sırasında kişinin nefes almakta zorlanması, nöbet sırasında yaralanması veya nöbetin suda gerçekleşmesi durumunda da acil yardım çağrılması gerekir. İlk kez nöbet geçiren kişiler de tıbbi değerlendirmeye alınmalıdır.
Epilepsi her yaşta ortaya çıkabilir
Epilepsi çocukluk, erişkinlik veya ileri yaş döneminde başlayabilir. Çocukluk çağında görülen bazı epilepsi sendromları yaşla birlikte düzelebilirken, bazı epilepsi türleri uzun süre devam edebilir. Öte yandan daha önce nöbet öyküsü bulunmayan kişilerde de ileri yaşlarda ilk epileptik nöbet ortaya çıkabilir.
Epileptik nöbetlerin klinik görünümü de oldukça çeşitlidir. Kısa süreli dalma veya farkındalık değişikliklerinden istemsiz sıçrama hareketlerine ve bilinç kaybı ile seyreden jeneralize tonik-klonik nöbetlere kadar farklı tablolar görülebilir. Bu nedenle her “dalma”, düşme veya kasılma olayının epilepsi olarak değerlendirilmemesi; doğru tanı için uzman değerlendirmesi yapılması önemlidir.
Epilepsinin nedeni her zaman belirlenemiyor
Epilepsinin nedenleri oldukça çeşitlidir. Beyin yapısındaki bozukluklar, geçirilmiş kafa travmaları, inme, doğum öncesi veya doğum çevresindeki beyin hasarları, genetik faktörler, enfeksiyonlar, metabolik ve bağışıklık sistemiyle ilişkili nedenler epilepsiyle ilişkili olabilir.
Dr. Kara, epilepsinin her hastada aynı nedenle ortaya çıkmadığını belirterek, “Bazı hastalarda altta yatan neden ayrıntılı incelemeler sonucunda ortaya konabilirken bazı hastalarda kesin neden belirlenemeyebilir. Genetik etkenler rol oynayabilir ancak epilepsisi olan her bireyde mutlaka kalıtsal bir neden bulunması gerekmez.” dedi.
Dünya Sağlık Örgütü’ne göre epilepsinin nedeni dünya genelindeki vakaların yaklaşık yüzde 50’sinde belirlenememektedir. Bu nedenle orijinal metindeki “yüzde 80” oranı güncel epidemiyolojik verilerle uyumlu değildir.
Tanıda hasta öyküsü ve nöbeti gören kişinin anlatımı önemli
Epilepsi tanısında ayrıntılı hasta öyküsü ve nöbetin klinik özellikleri büyük önem taşıyor. Nöbeti gören kişinin gözlemleri ve mümkünse nöbet sırasında çekilmiş güvenli bir video kaydı, uzman hekimin değerlendirmesine yardımcı olabiliyor.
Dr. Kara, “Nöbetin nasıl başladığı, ne kadar sürdüğü, kişinin bilincinde ve hareketlerinde ne gibi değişiklikler olduğu, nöbet sonrasında nasıl bir tablo geliştiği tanı açısından değerlidir. Bu nedenle nöbeti gören kişinin anlatımı ve uygun koşullarda çekilmiş video görüntüleri önemli bilgiler sağlayabilir.” dedi.
NICE kılavuzu da ilk şüpheli nöbet sonrasında ayrıntılı öykü alınmasını ve mümkünse tanıya katkı sağlamak amacıyla görgü tanığı anlatımlarından ve nöbet videosundan yararlanılmasını öneriyor. EEG ise tanıyı desteklemek ve nöbet tipi veya epilepsi sendromu hakkında bilgi sağlamak amacıyla kullanılabilir; ancak normal bir EEG epilepsiyi dışlamaz.
Tedavide amaç nöbet kontrolünü sağlamak
Epilepsi tedavisinde antiseizür ilaçları (ASM’ler) önemli bir yere sahiptir. Tedavi seçimi; nöbet tipi, epilepsi sendromu, yaş, eşlik eden hastalıklar, ilaçların olası yan etkileri ve kişinin yaşam koşulları dikkate alınarak bireyselleştirilir.
NICE verilerine göre aktif epilepsisi bulunan kişilerin yaklaşık yüzde 60-70’inde nöbetler antiseizür ilaçlarıyla tatmin edici düzeyde kontrol altına alınabilmektedir. Tedavinin temel hedefi yalnızca nöbet sayısını azaltmak değil, mümkün olduğunda güvenli ve sürdürülebilir nöbetsizliği sağlamak ve tedavinin yan etkilerini en aza indirmektir.
Bununla birlikte tedaviye rağmen nöbetlerin devam ettiği kişilerde tanının yeniden değerlendirilmesi ve gerektiğinde epilepsi konusunda uzmanlaşmış merkezlere yönlendirme önem taşır. NICE, uygun ilaç tedavilerine rağmen nöbetlerin devam etmesi durumunda tedavi stratejisinin yeniden değerlendirilmesini önermektedir.
Nöbet sırasında yapılması gerekenler
Doğru yaklaşım:
- Kişinin düşmesini ve çevresindeki nesneler nedeniyle yaralanmasını önleyin.
- Çevredeki sert ve tehlikeli cisimleri uzaklaştırın.
- Mümkünse başının altına yumuşak bir destek koyun.
- Gözlüklerini çıkarın ve boynunu sıkan giysileri gevşetin.
- Nöbetin başlangıç ve bitiş zamanını takip edin.
- Kişi yerdeyse ve uygun koşullar varsa, nöbet sonrasında nazikçe yan pozisyona getirin.
- Nöbet sona erdikten sonra kişinin kendine gelmesi için yanında kalın.
Yapılmaması gerekenler:
- Ağzına kaşık, bez, parmak veya başka bir cisim koymayın.
- Çenesini zorla açmaya çalışmayın.
- Dilini tutmaya çalışmayın.
- Kişinin hareketlerini zorla engellemeyin.
- Nöbet sırasında su, yiyecek veya ağızdan ilaç vermeyin.
- Nöbeti durdurmak amacıyla kişiyi sarsmayın veya üzerine su dökmeyin.
Beş dakikadan uzun süren nöbetlerde, arka arkaya nöbetlerde, nöbet sonrasında kişinin nefes almakta veya kendine gelmekte zorlanması durumunda, yaralanma varsa veya nöbet ilk kez gerçekleşiyorsa acil tıbbi yardım alınmalıdır.
Epilepsi, uygun tanı ve bireyselleştirilmiş tedaviyle birçok hastada etkili biçimde yönetilebilen bir hastalıktır. Bunun yanında toplumun nöbet sırasında doğru ilk yardım konusunda bilinçlendirilmesi, epilepsisi olan bireylerin güvenliği ve yaşam kalitesinin desteklenmesi açısından önemli bir halk sağlığı yaklaşımıdır.