📝 Editoryal Not:
Kış aylarında fiziksel aktivitenin azalması ve yüksek kalorili besin tüketiminin artması, metabolik sağlık açısından önemli riskler oluşturabilir. Karaciğer yağlanması ise uzun süre belirti vermeden ilerleyebilmesi ve bazı hastalarda ileri evre karaciğer hasarına neden olabilmesi nedeniyle erken değerlendirme gerektiren klinik tablolardan biridir. Bu basın bülteni, metabolik disfonksiyonla ilişkili yağlı karaciğer hastalığının (MASLD) risk faktörlerini, hastalık progresyonunu ve güncel değerlendirme yöntemlerini ele alarak sağlık profesyonelleri ve toplum için koruyucu sağlık yaklaşımının önemini vurgulamaktadır. Özellikle kilo kaybının derecesi, fiziksel aktivite, metabolik risklerin yönetimi ve FibroScan ile fibrozis riskinin değerlendirilmesi konularındaki bilgiler, hasta eğitimi ve klinik takip süreçlerine katkı sağlayabilecek niteliktedir.
Kış aylarında azalan fiziksel aktivite, uzun süreli hareketsizlik ve yüksek kalorili besin tüketimi, metabolik disfonksiyonla ilişkili yağlı karaciğer hastalığı (MASLD) riskini artırabilen yaşam tarzı faktörleri arasında yer alıyor. Çoğu zaman belirti vermeden ilerleyen hastalık, bazı bireylerde metabolik disfonksiyonla ilişkili steatohepatite (MASH), karaciğer fibrozisine ve ileri evrede siroza kadar ilerleyebiliyor. Erken risk değerlendirmesi, metabolik faktörlerin kontrolü ve yaşam tarzı değişiklikleri hastalık yönetiminde önemli rol oynuyor. Memorial Ataşehir Hastanesi Gastroenteroloji Bölümü’nden Uzm. Dr. Şule Namlı Koç, kış aylarında karaciğer sağlığının korunmasına yönelik önemli bilgiler paylaştı.
Hareketsizlik ve yanlış beslenme MASLD riskini artırabiliyor
Karaciğer yağlanması, karaciğer hücrelerinde normalden fazla yağ birikmesiyle ortaya çıkan klinik bir durumdur. Metabolik disfonksiyonla ilişkili yağlı karaciğer hastalığı (MASLD), karaciğer yağlanmasına en az bir kardiyometabolik risk faktörünün eşlik ettiği hastalık grubunu tanımlamaktadır.
Hastalığın daha ileri bir formu olan metabolik disfonksiyonla ilişkili steatohepatit (MASH) ise karaciğer yağlanmasına hepatoselüler hasar ve inflamasyonun eşlik etmesiyle karakterizedir. Hastalık ilerlediğinde fibrozis, yani karaciğer dokusunda nedbe oluşumu gelişebilir.
Soğuk hava tek başına karaciğer yağlanmasına neden olmaz. Ancak kış aylarında açık hava aktivitelerinin azalması, uzun süre hareketsiz kalınması ve yüksek kalorili besinlerin daha sık tüketilmesi kilo artışını kolaylaştırabilir. Bu durum, özellikle metabolik risk faktörleri bulunan bireylerde MASLD gelişme veya ilerleme riskini artırabilir.
Abdominal obezite (karın çevresinde yağlanma), insülin direnci, tip 2 diyabet, hipertansiyon ve dislipidemi (kan yağlarında bozukluk) önemli kardiyometabolik risk faktörleri arasındadır. Şekerli içeceklerin ve fruktoz içeriği yüksek ürünlerin aşırı tüketilmesi de metabolik sağlık üzerinde olumsuz etki oluşturabilir.
Genç ve zayıf bireylerde de karaciğer yağlanması görülebiliyor
Karaciğer yağlanması yalnızca ileri yaşlarda veya fazla kilolu bireylerde görülen bir hastalık değildir. Çocuklarda, genç erişkinlerde ve normal vücut ağırlığına sahip kişilerde de gelişebilir.
Normal vücut kitle indeksine sahip olmak, karaciğer yağlanması riskini tamamen ortadan kaldırmaz. Genetik yatkınlık, visseral yağlanma (iç organların çevresinde yağ birikimi), insülin direnci ve metabolik bozukluklar hastalığın gelişiminde rol oynayabilir.
Bununla birlikte alkol tüketimi, kullanılan ilaçlar ve diğer karaciğer hastalıkları da ayırıcı tanı ve klinik değerlendirme sürecinde dikkate alınmalıdır. Bu nedenle genç veya zayıf olmanın karaciğer yağlanmasına karşı koruyucu olduğu düşünülmemelidir.
Karaciğer yağlanması çoğu zaman belirti vermeden ilerliyor
MASLD, erken evrelerinde genellikle belirgin klinik bulguya neden olmaz. Hastalık çoğunlukla başka bir nedenle gerçekleştirilen görüntüleme incelemelerinde veya laboratuvar değerlendirmelerinde tesadüfen saptanır.
Bazı bireylerde yorgunluk, halsizlik veya sağ üst kadranda dolgunluk hissi görülebilir. Ancak bu belirtiler hastalığa özgü değildir ve tek başına tanı koydurmaz.
Önemli bir klinik nokta, karaciğer enzimlerinin normal sınırlarda bulunmasının anlamlı fibrozis veya ilerlemiş karaciğer hastalığını kesin olarak dışlamamasıdır. Bu nedenle özellikle tip 2 diyabeti, abdominal obezitesi veya birden fazla metabolik risk faktörü bulunan bireylerde yalnızca şikâyetlerin varlığına göre değerlendirme yapılmamalıdır.
Güncel klinik yaklaşım, tüm sağlıklı bireylerde ayrım gözetmeksizin tarama yapılmasından ziyade, metabolik risk faktörleri bulunan kişilerde ileri fibrozis açısından hedefe yönelik risk değerlendirmesini önermektedir.
Her karaciğer yağlanması siroza dönüşmüyor
Karaciğer yağlanmasının klinik seyri kişiden kişiye değişmektedir. Basit steatoz olarak tanımlanan yağ birikimi her zaman ilerleyici karaciğer hasarına neden olmaz. Ancak yağlanmaya hepatoselüler hasar ve inflamasyonun eşlik etmesiyle MASH gelişebilir.
Hastalığın ilerlemesiyle karaciğer dokusunda fibrozis oluşabilir. İleri evre fibrozis bazı hastalarda siroz, karaciğer yetmezliği ve hepatoselüler karsinom (karaciğer kanseri) gelişimiyle sonuçlanabilir.
Bununla birlikte her MASLD hastasında MASH, fibrozis veya siroz gelişeceği düşünülmemelidir. Hastalık progresyonunda özellikle tip 2 diyabet, obezite, metabolik risk faktörleri ve başlangıçtaki fibrozis evresi belirleyicidir.
Bu nedenle klinik değerlendirmede yalnızca karaciğer yağlanmasının varlığı değil, hastalığın hangi evrede olduğu ve ileri fibrozis riskinin bulunup bulunmadığı da araştırılmalıdır.
Kışın salep ve boza tüketiminde porsiyon kontrolüne dikkat!
Kış aylarında sıklıkla tüketilen salep ve boza, hazırlanma şekline ve porsiyon büyüklüğüne bağlı olarak günlük enerji ve şeker alımını artırabilir. Özellikle ilave şeker içeren ve büyük porsiyonlarda tüketilen bu içecekler, günlük kalori ihtiyacının aşılmasına katkıda bulunabilir.
Salep ve bozanın tek başına karaciğer yağlanmasına neden olduğu yönünde doğrudan bir kanıt bulunmamaktadır. Ancak şekerli içeceklerin, tatlıların ve yüksek kalorili atıştırmalıkların sık tüketilmesi kilo artışını kolaylaştırarak metabolik riskleri artırabilir.
Bu nedenle kış aylarında beslenme düzeninde porsiyon kontrolü sağlanmalı, ilave şeker tüketimi sınırlandırılmalı ve sebze, baklagil, tam tahıl ve yeterli protein içeren dengeli öğünler tercih edilmelidir.
FibroScan ile karaciğer yağlanması ve fibrozis riski değerlendirilebiliyor
MASLD tanı ve takip sürecinde karaciğerdeki yağ birikiminin yanı sıra fibrozis riskinin belirlenmesi de önem taşımaktadır. Çünkü ileri fibrozis, hastalığın karaciğerle ilişkili ciddi komplikasyonlara ilerleme riskini belirleyen temel göstergelerden biridir.
Klinik değerlendirmede kan testleri ve görüntüleme yöntemlerinin yanı sıra girişimsel olmayan değerlendirme araçlarından da yararlanılmaktadır.
Bu yöntemlerden biri olan FibroScan (titreşim kontrollü geçici elastografi), karaciğer dokusunun sertliğini ölçerek fibrozis riskinin değerlendirilmesine yardımcı olur. Aynı zamanda kontrollü atenüasyon parametresi (CAP) aracılığıyla karaciğerdeki yağlanma hakkında bilgi sağlayabilir.
Güncel kılavuzlar, ileri fibrozis riskinin değerlendirilmesinde basamaklı bir yaklaşım önermektedir. İlk aşamada FIB-4 gibi kan temelli noninvaziv skorlar kullanılabilir. Gerekli görülen hastalarda ikinci aşamada FibroScan gibi elastografi yöntemleriyle değerlendirme yapılabilir.
Burada önemli bir nokta, FibroScan’in tek başına MASH tanısı koymadığı ve karaciğerdeki mikroskobik inflamasyonu doğrudan göstermediğidir. Sonuçların hastanın klinik bulguları, laboratuvar değerleri ve diğer görüntüleme sonuçlarıyla birlikte yorumlanması gerekir. Seçilmiş olgularda ileri inceleme veya karaciğer biyopsisi gündeme gelebilir.
Özellikle karaciğer enzimlerinin normal olması, ileri fibrozis bulunmadığını kesin olarak göstermediğinden risk değerlendirmesi yalnızca ALT ve AST düzeyleriyle sınırlandırılmamalıdır.
Karaciğer sağlığını korumak için bu 7 öneriye dikkat!
1. Fazla kilonuz varsa kontrollü ve sürdürülebilir kilo verin.
Fazla kilolu veya obez bireylerde vücut ağırlığının en az yüzde 5 oranında azaltılması karaciğer yağlanmasının gerilemesine katkı sağlayabilir. Yüzde 7-10 oranındaki sürdürülebilir kilo kaybı steatohepatitte iyileşmeyle, yüzde 10 ve üzerindeki kayıp ise fibroziste iyileşmeyle ilişkilendirilmektedir. Kilo kaybının dengeli beslenme ve fiziksel aktiviteyle desteklenmesi önemlidir.
2. Dengeli ve sağlıklı beslenme alışkanlığı kazanın.
Sebze, meyve, baklagil, tam tahıl ve yeterli protein içeren dengeli bir beslenme düzeni benimseyin. İlave şeker, şekerli içecekler, rafine karbonhidratlar ve aşırı doymuş yağ tüketimini sınırlandırın. Porsiyon kontrolüne dikkat edin.
3. Haftada en az 150 dakika fiziksel aktivite yapın.
Sağlık durumunuza uygun olacak şekilde haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik fiziksel aktivite hedefleyin. Tempolu yürüyüş, bisiklet ve yüzme gibi aktiviteler tercih edilebilir. Dışarıda egzersiz yapamadığınız günlerde evde veya kapalı alanlarda hareket etmeyi sürdürün.
4. Uzun süreli hareketsizlikten kaçının.
Özellikle kış aylarında uzun süre oturmak metabolik sağlığı olumsuz etkileyebilir. Gün içinde düzenli aralıklarla ayağa kalkın, kısa yürüyüşler yapın ve oturma sürenizi azaltın.
5. Metabolik hastalıklarınızı kontrol altında tutun.
Tip 2 diyabet, hipertansiyon, obezite ve dislipidemi gibi eşlik eden hastalıkların uygun şekilde yönetilmesi önemlidir. Hekiminizin önerdiği tedavi ve takip planına uyun. MASLD yönetiminde yalnızca karaciğer sağlığına değil, genel kardiyometabolik riskin azaltılmasına da odaklanılmalıdır.
6. Zayıflama ürünlerini ve bitkisel takviyeleri bilinçsizce kullanmayın.
Kilo verme amacıyla kullanılan ilaçlar, bitkisel ürünler ve besin takviyeleri mutlaka sağlık profesyonellerinin önerisi doğrultusunda değerlendirilmelidir. Bazı bitkisel ürünler ve kontrolsüz kullanılan takviyeler ilaç kaynaklı karaciğer hasarına (DILI) neden olabilir.
7. Risk faktörleriniz varsa kontrollerinizi ertelemeyin.
Karaciğer yağlanması uzun süre belirti vermeden ilerleyebilir. Özellikle tip 2 diyabeti, abdominal obezitesi veya birden fazla metabolik risk faktörü bulunan bireylerin hekim değerlendirmesini ertelememesi gerekir. Uygun laboratuvar testleri ve noninvaziv fibrozis değerlendirmeleriyle kişiye özel takip planı oluşturulmalıdır.