📝 Editoryal Not:

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), bireylerin yaşam kalitesini ve günlük işlevselliğini önemli ölçüde etkileyebilen, uzun süreli ve farklı klinik görünümlerle ortaya çıkabilen bir psikiyatrik bozukluktur. Farmakoterapi ve bilişsel davranışçı terapinin özellikle maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) bileşenlerinin yanı sıra nöromodülasyon yöntemlerinin tedavi seçenekleri arasına girmesi, tedaviye yeterli yanıt vermeyen hastalar açısından önem taşımaktadır. Derin Transkraniyal Manyetik Uyarım (derin TMU), bu alandaki yenilikçi yaklaşımlardan biridir. Bununla birlikte yöntemin etkinliği, hasta seçimi, uygulama protokolü ve uzun dönem sonuçlarına ilişkin bilimsel kanıtların dikkatle değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu haber, derin TMU’nun OKB tedavisindeki yerini, uygulama özelliklerini ve mevcut bilimsel kanıtların sınırlarını sağlık profesyonellerine yönelik olarak ele almaktadır.

Derin Transkraniyal Manyetik Uyarım (TMU), Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) tedavisinde özellikle standart tedavilere yeterli yanıt vermeyen hastalar için değerlendirilen nöromodülasyon yöntemleri arasında yer alıyor. İlaç tedavisine ek olarak uygulanabilen bu yöntem, belirli beyin ağlarını hedefleyerek OKB belirtilerinin azaltılmasını amaçlıyor. Uzmanlar, tedavi planlamasında hasta seçiminin, uygun uyarım protokolünün ve psikoterapiyle bütünleşik yaklaşımın önemine dikkat çekiyor.

Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Prof. Dr. Hüsnü Erkmen, Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) tedavisinde kullanılan Derin Transkraniyal Manyetik Uyarımın (derin TMU) çalışma mekanizması, uygulama süreci ve klinik kullanımına ilişkin değerlendirmelerde bulundu.

OKB, farklı obsesyon ve kompulsiyonlarla ortaya çıkabiliyor

Obsesif Kompulsif Bozukluk, kişinin istemsiz, tekrarlayıcı ve rahatsız edici düşünceler, dürtüler veya imgelerle (obsesyonlar) karşılaşması ve bunların yol açtığı kaygıyı azaltmak ya da korkulan bir durumu önlemek amacıyla tekrarlayıcı davranışlar veya zihinsel eylemler gerçekleştirmesiyle karakterize bir ruhsal bozukluk olarak tanımlanıyor.

Halk arasında sıklıkla temizlik hastalığı olarak bilinse de OKB yalnızca temizlik ve bulaşma korkularıyla sınırlı değil. Dini veya cinsel içerikli obsesyonlar, hata yapma korkusu, tekrarlayıcı kontrol davranışları, simetri ve düzen ihtiyacı ile zihinsel ritüeller de hastalığın farklı klinik görünümleri arasında bulunuyor.

Prof. Dr. Hüsnü Erkmen, OKB’nin toplumda yaklaşık yüzde 2-3 oranında görülebildiğini belirterek hastalığın bireyin günlük yaşamını, sosyal ilişkilerini ve işlevselliğini önemli ölçüde etkileyebildiğini ifade etti.

OKB tedavisinde farmakoterapi ve psikoterapi temel yaklaşımlar arasında

OKB tedavisinde seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) ve klomipramin gibi ilaçların kullanıldığını belirten Prof. Dr. Erkmen, ilaç tedavisinde yeterli yanıt elde edilebilmesi için uygun doz ve tedavi süresinin önem taşıdığına dikkat çekti.

Farmakoterapinin yanı sıra bilişsel davranışçı terapi (BDT), özellikle maruz bırakma ve tepki önleme (Exposure and Response Prevention-ERP) yaklaşımı, OKB tedavisinin temel psikoterapötik bileşenleri arasında yer alıyor.

Tedaviye yeterli yanıt alınamayan hastalarda ise ilaç tedavisinin gözden geçirilmesi, uygun güçlendirme stratejilerinin değerlendirilmesi ve seçilmiş vakalarda nöromodülasyon yöntemlerinin gündeme alınması mümkün olabiliyor.

Derin TMU, belirli beyin ağlarını hedefliyor

Son yıllarda OKB tedavisinde araştırılan ve bazı ülkelerde belirli cihaz-protokol kombinasyonları için düzenleyici kurum izni bulunan yöntemlerden biri de derin Transkraniyal Manyetik Uyarım (derin TMU).

Derin TMU, kafa derisinin dışından uygulanan manyetik alan aracılığıyla beyinde elektriksel aktivite oluşturmayı ve belirli nöral devrelerin işlevini modüle etmeyi amaçlayan, invaziv olmayan bir nöromodülasyon yöntemidir.

Standart TMU uygulamalarında sıklıkla kullanılan şekil-8 bobinlerden farklı olarak derin TMU’da H-tipi bobinler kullanılabiliyor. Bu bobinler, daha geniş ve görece derin beyin bölgelerini etkileyebilecek şekilde tasarlanıyor.

OKB tedavisinde özellikle medial prefrontal korteks (mPFC) ve anterior singulat korteks (ACC) ile ilişkili nöral devreler hedefleniyor. Bu bölgeler, hastalığın altında yatan bilişsel ve davranışsal süreçlerle ilişkili kortiko-striato-talamo-kortikal devrelerin önemli bileşenleri arasında bulunuyor.

Prof. Dr. Erkmen, derin TMU’nun geleneksel TMU uygulamalarından farklı teknik özelliklere sahip olduğunu ve OKB tedavisinde belirli beyin bölgelerinin hedeflenmesine olanak sağladığını belirtti.

Semptom provokasyonu tedavi protokolünün önemli bir bileşeni

Derin TMU uygulamasında semptom provokasyonu olarak adlandırılan hazırlık aşaması da önem taşıyor.

Bu aşamada, hastanın OKB belirtilerini tetikleyen düşünce, durum veya uyaranlarla kontrollü biçimde karşılaşması sağlanıyor. Amaç, ilgili nöral devrelerin hastalığa özgü aktivasyonunu ortaya çıkarmak ve manyetik uyarımın hedeflenen devrelerle ilişkisini güçlendirmek.

Prof. Dr. Erkmen, bu süreçte psikologların da görev alabildiğini belirterek hastanın rahatsız edici düşüncelerinin kontrollü biçimde gündeme getirilmesinin uygulamanın önemli aşamalarından biri olduğunu ifade etti.

Semptom provokasyonunun hastanın klinik özelliklerine göre planlanması, aşırı kaygı ve sıkıntıya yol açmayacak şekilde yürütülmesi ve deneyimli bir ekip tarafından uygulanması gerekiyor.

Klinik araştırmalar derin TMU’nun etkinliğine ilişkin umut verici sonuçlar ortaya koyuyor

Derin TMU’nun OKB tedavisindeki etkinliği, plasebo kontrollü klinik araştırmalarda inceleniyor.

2019 yılında American Journal of Psychiatry dergisinde yayımlanan çok merkezli, randomize, çift kör ve sham kontrollü bir çalışmada, 99 OKB hastası değerlendirilmişti. Altı haftalık tedavi sürecinde yüksek frekanslı derin TMU uygulanan grupta Yale-Brown Obsesif Kompulsif Ölçeği (Y-BOCS) puanındaki ortalama azalma 6 puan olarak bildirilirken sham uygulama grubunda bu azalma 3,3 puan olarak kaydedildi.

Çalışma sonunda klinik yanıt oranları aktif tedavi grubunda yüzde 38,1, sham grubunda ise yüzde 11,1 olarak bulundu. Bir aylık izlemde bu oranlar sırasıyla yüzde 45,2 ve yüzde 17,8 olarak bildirildi.

2024 yılında yayımlanan randomize kontrollü çalışmaların meta-analizinde de tedaviye dirençli OKB hastalarında derin TMU’nun etkinliğine ilişkin olumlu sonuçlar raporlandı. Bununla birlikte araştırmaların sayısının ve toplam örneklem büyüklüğünün sınırlı olması, uzun dönem etkinlik ve güvenlilik sonuçlarının daha kapsamlı çalışmalarla desteklenmesi gerektiğini gösteriyor.

Derin TMU, ilaç tedavisinin yerine geçmiyor

Derin TMU, OKB tedavisinde farmakoterapinin doğrudan alternatifi olarak değerlendirilmemeli. Özellikle mevcut tedavilere yeterli yanıt alınamayan hastalarda, psikiyatri uzmanının değerlendirmesiyle tedaviye ek bir seçenek olarak ele alınabiliyor.

Uygulama protokolü kullanılan cihazın özelliklerine, hedeflenen beyin bölgesine ve hastanın klinik durumuna göre değişebiliyor.

OKB tedavisinde incelenen protokollerden birinde altı haftalık süreçte toplam 29 seans uygulanmış olması, seans sayısının ve sıklığının belirli bir cihaz ve araştırma protokolüne bağlı olduğunu gösteriyor. Dolayısıyla her hasta için değişmez bir 30 seans zorunluluğundan söz etmek doğru değil.

Tedavi süresince ilaçların sürdürülmesi veya değiştirilmesi kararı, hastanın klinik yanıtı ve tedavi toleransı dikkate alınarak psikiyatri uzmanı tarafından verilmelidir.

Anestezi gerektirmeyen, ayaktan uygulanabilen bir yöntem

Derin TMU’nun önemli özelliklerinden biri, genel anestezi veya sedasyon gerektirmeden uygulanabilmesidir.

Hasta, uygulama sırasında özel bir koltukta oturur ve manyetik uyarım cihazı aracılığıyla hedeflenen beyin bölgelerine uyarım verilir. İşlem sonrasında, klinik değerlendirmeye göre günlük yaşam aktivitelerine dönülebilir.

Yöntemin genellikle iyi tolere edildiği bildirilmekle birlikte baş ağrısı, saçlı deride rahatsızlık ve uygulama bölgesinde hassasiyet gibi yan etkiler görülebilir. Nöbet, nadir ancak önemli bir risk olduğundan hastaların nörolojik öyküsü, kullanılan ilaçları ve nöbet riskini artırabilecek diğer faktörler tedavi öncesinde değerlendirilmelidir. İşitme koruması da uygulama sırasında dikkate alınmalıdır.

Tedaviye uygunluk, yaş sınırı ve olası kontrendikasyonlar kullanılan cihazın ruhsat ve kullanım talimatlarına göre belirlenmelidir.

Derin TMU, elektro konvülsif tedaviden farklı bir yöntem

Prof. Dr. Erkmen, derin TMU’nun elektro konvülsif tedaviden (EKT) farklı bir nöromodülasyon yöntemi olduğuna dikkat çekti.

EKT’de kontrollü elektrik akımı uygulanarak genel anestezi altında terapötik nöbet oluşturulurken TMU’da manyetik alan aracılığıyla beyinde elektriksel aktivite meydana getiriliyor. TMU uygulamasında terapötik nöbet oluşturulması amaçlanmıyor ve genel anestezi gerekmiyor.

Bu iki yöntemin etki mekanizmaları, uygulama biçimleri ve klinik kullanım alanları birbirinden farklıdır.

Tedavi başarısında bireyselleştirilmiş yaklaşım önem taşıyor

Derin TMU, OKB tedavisinde özellikle standart farmakolojik ve psikoterapötik yaklaşımlara yeterli yanıt vermeyen hastalar açısından değerlendirilebilecek bir nöromodülasyon seçeneğidir.

Bununla birlikte tedavi yanıtı hastadan hastaya değişebilir. Bazı hastalarda belirtilerde belirgin azalma sağlanırken bazılarında sınırlı yanıt alınabilir veya klinik açıdan anlamlı bir iyileşme görülmeyebilir. Tam remisyon ise her hasta için beklenebilecek bir sonuç değildir.

Prof. Dr. Erkmen, derin TMU’nun uygun hastalarda tedavi seçeneklerini genişletebileceğini belirterek ilaç tedavisinin ve psikoterapinin klinik gerekliliklere göre sürdürülmesinin önemini vurguladı.

OKB tedavisinde temel hedef, yalnızca obsesyon ve kompulsiyonların sıklığını azaltmak değil, hastanın yaşam kalitesini, sosyal ilişkilerini ve günlük işlevselliğini de iyileştirmektir. Derin TMU’nun bu hedeflere katkısı, bireyselleştirilmiş tedavi planı ve düzenli klinik izlem çerçevesinde değerlendirilmelidir.