📝 Editoryal Not:
Yaşa bağlı makula dejenerasyonu (YBMD), dünya genelinde yaşlı nüfusta geri dönüşümsüz görme kaybının önde gelen nedenlerinden biridir. Nüfusun yaşlanmasıyla birlikte hastalığın görülme sıklığının artması, erken tanı ve düzenli göz muayenelerinin önemini daha da artırmaktadır. Bu haber, YBMD’nin risk faktörleri, klinik belirtileri ve güncel tedavi yaklaşımlarına ilişkin güncel bilgileri özetleyerek hem sağlık profesyonellerine hem de toplum sağlığı açısından farkındalık oluşturulmasına katkı sunmaktadır. Özellikle intravitreal anti-VEGF tedavilerindeki gelişmeler ve ileri evre kuru tip YBMD’ye yönelik yeni tedavi seçenekleri, hastaların görme fonksiyonlarının korunması açısından dikkat çekici gelişmeler arasında yer almaktadır.
Yaşa bağlı makula dejenerasyonu (YBMD), retina tabakasının merkezi görmeden sorumlu bölgesi olan makulanın ilerleyici dejenerasyonu ile karakterize kronik bir göz hastalığıdır. Dünya genelinde ileri yaş grubunda görme kaybının başlıca nedenlerinden biri olarak kabul edilen YBMD’nin, yaşlanan nüfusun etkisiyle önümüzdeki yıllarda daha da yaygınlaşması beklenmektedir. Küresel veriler, 2020 yılında yaklaşık 196 milyon kişinin YBMD ile yaşadığını, bu sayının 2040 yılında 288 milyona ulaşabileceğini göstermektedir.
Acıbadem Kadıköy (Dr. Şinasi Can) Hastanesi Göz Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. Özlem Şahin, erken tanının hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve görme fonksiyonlarını korumak açısından kritik önem taşıdığını belirterek, özellikle 50 yaş üzerindeki bireylerin düzenli göz muayenelerini ihmal etmemeleri gerektiğini vurguluyor.
Makula hasarı günlük yaşam aktivitelerini etkileyebiliyor
Makula, okuma, yazma, araç kullanma, yüz tanıma ve ince detayları seçme gibi merkezi görme fonksiyonlarından sorumludur. Bu bölgedeki yapısal bozulmalar, merkezi görmede bulanıklık, görüntü distorsiyonu (metamorfopsi) ve ilerleyici görme kaybına yol açabilmektedir.
Hastalık başlangıçta tek gözde ortaya çıkabileceği için bireyler uzun süre belirgin yakınma yaşamayabilir. Ancak ilerleyen dönemlerde her iki gözün etkilenmesiyle günlük yaşam aktivitelerinde belirgin fonksiyon kaybı gelişebilir. İleri evrelerde tam körlük oluşmasa da merkezi görmenin ciddi düzeyde azalması; bağımsız yaşam, hareket güvenliği ve yaşam kalitesi üzerinde önemli olumsuz etkiler yaratabilmektedir.
Kuru ve yaş tip YBMD farklı klinik seyir gösteriyor
YBMD temel olarak kuru (atrofik) ve yaş (neovasküler) olmak üzere iki ana klinik formda değerlendirilmektedir.
Kuru tip YBMD
Vakaların büyük bölümünü oluşturan kuru tipte, retina altında drusen olarak adlandırılan birikintiler ve retina pigment epiteli hücrelerinde dejenerasyon gelişir. Hastalık genellikle yavaş ilerler. İleri evrelerde coğrafik atrofi olarak tanımlanan ve retina hücre kaybının belirginleştiği tablo ortaya çıkabilir.
Yaş tip YBMD
Daha az görülmesine rağmen ciddi ve hızlı görme kaybının en önemli nedenidir. Retina altında gelişen anormal yeni damar oluşumları (koroidal neovaskülarizasyon), sıvı veya kan sızıntısına neden olarak makulanın yapısını bozabilir. Bu süreç haftalar hatta günler içerisinde belirgin görme kaybıyla sonuçlanabilir. Bu nedenle erken tanı ve hızlı tedavi büyük önem taşımaktadır.
Sigara kullanımı en güçlü değiştirilebilir risk faktörlerinden biri
İleri yaş, YBMD için en önemli risk faktörüdür ve görülme sıklığı özellikle 55 yaş sonrasında belirgin şekilde artmaktadır.
Hastalığın gelişim riskini artıran diğer faktörler şunlardır:
- Sigara kullanımı
- Hipertansiyon
- Diyabet
- Kardiyovasküler hastalıklar
- Aile öyküsü ve genetik yatkınlık
- Obezite
- Fiziksel hareketsizlik
- Sağlıksız beslenme alışkanlıkları
Bilimsel çalışmalar, sigara kullanımının YBMD gelişme riskini yaklaşık iki kat artırabildiğini göstermektedir. Bu nedenle sigaranın bırakılması, hastalığın önlenmesinde ve ilerlemesinin yavaşlatılmasında en önemli yaşam tarzı müdahalelerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Bu belirtiler erken değerlendirme gerektiriyor
YBMD erken evrelerde asemptomatik seyredebilir. Ancak aşağıdaki belirtilerin varlığında göz hastalıkları uzmanına başvurulması önerilmektedir:
- Düz çizgilerin eğri veya dalgalı görülmesi
- Okuma sırasında harflerde bulanıklaşma
- Görme alanının merkezinde silik veya karanlık alanların oluşması
- Renk ve kontrast ayırımında güçlük
- Düşük ışık koşullarında görme zorluğu
- Işığa karşı artmış hassasiyet
- Görüntü detaylarında kayıp hissi
Gelişmiş görüntüleme yöntemleri tanıda önemli rol oynuyor
Tanı sürecinde kapsamlı göz muayenesinin yanı sıra optik koherens tomografi (OKT/OCT) ve retina görüntüleme yöntemlerinden yararlanılmaktadır. Bu teknolojiler sayesinde retina katmanları yüksek çözünürlükte değerlendirilebilmekte, hastalığın tipi ve evresi daha doğru şekilde belirlenebilmektedir.
Güncel tedaviler görme fonksiyonlarının korunmasına katkı sağlıyor
Tedavinin temel amacı mevcut görmeyi korumak ve hastalık progresyonunu yavaşlatmaktır.
Kuru tip YBMD’de uygun hasta gruplarında kullanılan AREDS temelli vitamin ve mineral desteklerinin ileri evrelere ilerleme riskini azaltabildiği gösterilmiştir. Bunun yanında:
- Yeşil yapraklı sebzelerden zengin beslenme
- Omega-3 yağ asitlerinin tüketimi
- Düzenli fiziksel aktivite
- Kan basıncı ve lipid kontrolü
- Sigaranın bırakılması
gibi yaşam tarzı düzenlemeleri önerilmektedir.
Son yıllarda ileri evre coğrafik atrofi olgularında tamamlayıcı sistem hedefli intravitreal tedaviler gibi yeni yaklaşımlar da klinik uygulamaya girmeye başlamıştır. Bu tedaviler retina hasarının ilerleme hızını azaltmayı amaçlamaktadır.
Yaş tip YBMD’de ise intravitreal anti-VEGF (Vasküler Endotelyal Büyüme Faktörü inhibitörleri) tedavileri güncel standart yaklaşım olarak kabul edilmektedir. Düzenli aralıklarla uygulanan bu enjeksiyonlar sayesinde anormal damar oluşumu ve sıvı sızıntısı kontrol altına alınabilmekte, birçok hastada görme keskinliği korunabilmekte ve bazı olgularda görme fonksiyonlarında iyileşme sağlanabilmektedir.
Koruyucu yaklaşımda yaşam tarzı değişiklikleri öne çıkıyor
YBMD’nin genetik bileşeni nedeniyle hastalığı tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da riskin azaltılması ve ilerlemenin yavaşlatılması için çeşitli koruyucu stratejiler önerilmektedir.
Bunlar arasında:
- Sigara kullanmamak
- Düzenli egzersiz yapmak
- Sağlıklı vücut ağırlığını korumak
- Hipertansiyon, diyabet ve hiperlipidemi kontrolünü sağlamak
- Akdeniz tipi dengeli beslenmek
- Yeterli antioksidan ve omega-3 alımını desteklemek
- Uzun süreli yoğun güneş maruziyetinden korunmak ve UV korumalı güneş gözlüğü kullanmak
yer almaktadır.
Uzmanlar, özellikle 50 yaş üzerindeki bireylerin ve aile öyküsü bulunan kişilerin herhangi bir yakınmaları olmasa bile düzenli göz kontrollerini sürdürmelerinin, erken tanı ve etkin tedavi açısından kritik önem taşıdığına dikkat çekmektedir.