📝 Editoryal Not:
Kleptomani, toplumsal önyargılar nedeniyle sıklıkla iradesizlik, ahlaki zayıflık veya bilinçli hırsızlık davranışıyla karıştırılabilen bir ruh sağlığı sorunudur. Bu basın bülteni, kleptomaninin psikiyatrik özelliklerini, dürtü kontrolüyle ilişkili belirtilerini ve tedavi yaklaşımlarını ele alarak önemli bir farkındalık ihtiyacına dikkat çekmektedir. Özellikle her çalma davranışının kleptomani olarak değerlendirilmemesi, eşlik eden psikiyatrik durumların araştırılması ve kişinin damgalanmadan profesyonel desteğe yönlendirilmesi hasta bakımının önemli unsurlarıdır. Metin, klinik bilgileri anlaşılır bir dille aktarırken hem hastaların hem de yakınlarının doğru yardım arayışına katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Kişinin ihtiyaç duymadığı ve çoğu zaman maddi değeri olmayan nesneleri çalmaya yönelik yoğun ve kontrol edilmesi güç dürtüler yaşaması kleptomani olarak tanımlanıyor. Çalma davranışı öncesinde artan içsel gerginlik, davranış sırasında veya sonrasında yaşanan geçici rahatlama ve ardından ortaya çıkabilen suçluluk duygusu, bozukluğun karakteristik özellikleri arasında yer alıyor.
Kleptomaninin iradesizlik veya kötü davranış olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirten Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikoloğu İpek Erol, çalma davranışının çoğu zaman yoğun bir içsel huzursuzlukla başladığını ifade etti. Davranışın ardından kısa süreli rahatlama veya haz hissedilebildiğini, ancak sonrasında pişmanlık ve suçluluk duygularının ortaya çıkabildiğini aktaran Erol, yoğun stres, depresif belirtiler ve travmatik yaşantıların bazı kişilerde dürtüleri artırabileceğine dikkat çekti. Her çalma davranışının kleptomani olmadığını vurgulayan Erol, doğru tanı için eşlik eden psikiyatrik bozuklukların ve diğer olası nedenlerin ayrıntılı şekilde değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikoloğu İpek Erol, kleptomaninin belirtileri, ortaya çıkışında etkili olabilecek faktörler, tedavi süreci ve kleptomani yaşayan kişilere yaklaşım konusunda açıklamalarda bulundu.
Kleptomaniyi iradesizlik veya kötü davranış olarak değerlendirmek doğru değil!
Kleptomaninin, kişinin kişisel kullanımı veya maddi değeri açısından ihtiyaç duymadığı nesneleri çalmaya yönelik tekrarlayan ve kontrol etmekte zorlandığı dürtülerle karakterize bir psikiyatrik bozukluk olduğunu belirten Klinik Psikolog İpek Erol, bu durumun dürtü kontrol bozuklukları kapsamında değerlendirildiğini ifade etti.
Kleptomaninin temel özelliklerinden birinin çalma davranışı öncesinde artan içsel gerginlik ve huzursuzluk olduğunu belirten Erol, davranış sırasında veya sonrasında geçici bir rahatlama, haz ya da tatmin hissi yaşanabildiğini söyledi. Ancak bu rahatlamanın ardından pişmanlık, suçluluk ve utanç gibi duyguların ortaya çıkabildiğine dikkat çekti.
Erol, kleptomaninin bilinçli şekilde gerçekleştirilen her türlü hırsızlık davranışından farklı değerlendirilmesi gerektiğini belirterek şu bilgileri verdi:
“Kleptomani, yalnızca kişinin bir eşyayı izinsiz almasıyla tanımlanabilecek bir durum değildir. Davranışın öncesinde yaşanan içsel gerilim, dürtüye karşı koymakta zorlanma ve davranış sonrasında ortaya çıkan rahatlama gibi özellikler klinik değerlendirmede önem taşır. Bu nedenle kleptomaniyi yalnızca iradesizlik veya kötü bir davranış olarak değerlendirmek doğru değildir. Psikiyatrik değerlendirme ve gerektiğinde tedavi gerektiren bir bozukluktur.”
Kleptomani tanısının hukuki sorumlulukla aynı şey olmadığını da hatırlatan Erol, psikiyatrik tanının tek başına kişinin hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını; bu konunun ayrıca ve ilgili uzmanlık alanları çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.
Çalma dürtüsü öncesinde yoğun gerginlik yaşanabiliyor
Kleptomaninin nörobiyolojik mekanizmalarının henüz tam olarak açıklanamadığını belirten Erol, dürtü kontrolü, ödül işleme ve karar verme süreçlerinin bu bozukluğun anlaşılmasında önemli araştırma alanları olduğunu ifade etti.
Dürtü kontrolünde beynin özellikle prefrontal bölgelerinin, yani planlama, karar verme ve davranışları düzenlemeyle ilişkili alanlarının rol oynadığını belirten Erol, ödül sistemiyle ilişkili nörobiyolojik süreçlerin de araştırıldığını kaydetti.
Çalma dürtüsünün yoğunlaştığı sırada kişinin olası sonuçları değerlendirmekte zorlanabildiğini ifade eden Erol, davranışın kısa vadede sağlayacağı rahatlama beklentisinin ön plana çıkabildiğini söyledi. Bununla birlikte kleptomaninin yalnızca dopamin düzeyleri veya tek bir beyin bölgesinin işleyişiyle açıklanamayacağını, bozukluğun çok boyutlu bir yapıya sahip olduğunu vurguladı.
Yoğun stres ve içsel huzursuzluk çalma dürtüsünü artırabiliyor!
Kleptomani yaşayan kişilerde çalma dürtüsünü tetikleyen tek ve ortak bir duygu bulunmadığını belirten İpek Erol, davranış öncesinde çoğunlukla yoğun içsel huzursuzluk, gerginlik ve rahatsızlık hissinin gözlemlenebildiğini ifade etti.
Yalnızlık, anlaşılmama, değersizlik ve ilişkisel sorunlar gibi duygusal süreçlerin bazı kişilerde dürtüleri artırabileceğini kaydeden Erol, şu değerlendirmelerde bulundu:
“Bazı kişiler yoğun stres altında oldukları dönemlerde çalma dürtülerinin arttığını ifade edebilir. Depresif duygudurum, ilişkisel sorunlar veya travmatik yaşantılar da bazı bireylerde bu davranışın şiddetlenmesine katkıda bulunabilir. Ancak her kişide aynı tetikleyiciler görülmez. Bazı kişiler belirgin bir duygu tanımlayamaz ve yalnızca çalma dürtüsüne karşı koymakta zorlandıklarını ifade eder.
Terapi sürecinde yalnızca kişinin neden çaldığına odaklanmayız. Davranış öncesinde neler düşündüğünü ve hissettiğini, hangi koşullarda dürtünün ortaya çıktığını ve davranış sonrasında nasıl hissettiğini de değerlendiririz. Çünkü çalma davranışı farklı psikolojik ve çevresel etkenlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkabilir.”
Kleptomani yaşayan kişiye destek olmak, davranışı örtbas etmek anlamına gelmiyor!
Kleptomani yaşayan kişilere yaklaşımda suçlayıcı, aşağılayıcı ve damgalayıcı tutumlardan kaçınılması gerektiğini belirten Erol, kişinin yaşadığı güçlüğün fark edilmesinin ve profesyonel desteğe yönlendirilmesinin önemine dikkat çekti.
Yakınlarının anlayışlı ancak sınırları koruyan bir yaklaşım benimsemesi gerektiğini ifade eden Erol, şöyle konuştu:
“Öncelikle kişiye ‘Sen kleptomansın’ diyerek suçlayıcı veya etiketleyici bir yaklaşımda bulunmamak gerekir. Bunun yerine gözlemlenen davranışın kişiye ve çevresine etkileri nazik bir dille konuşulabilir. Kişinin profesyonel destek alması teşvik edilmelidir.
Ancak destek olmak, davranışı gizlemek veya sonuçlarını sürekli olarak örtbas etmek anlamına gelmez. Çalınan eşyaları saklamak ya da kişinin davranışının sonuçlarını ortadan kaldırmaya çalışmak tedavi sürecine yardımcı olmaz. Bunun yerine kişinin yardım aramasını desteklemek, riskli durumları fark etmesine yardımcı olmak ve dürtüyle baş etme stratejileri geliştirmesini teşvik etmek gerekir.”
Erol, dürtünün yoğunlaştığı durumlarda kişinin önceden belirlediği destek kişileriyle iletişime geçmesinin, riskli ortamlardan uzaklaşmasının ve gerektiğinde yakınlarından destek almasının yararlı olabileceğini belirtti. Bu tür önlemlerin profesyonel tedavinin yerine geçmediğini, tedavi sürecini destekleyici nitelikte olduğunu da sözlerine ekledi.
Travma ve depresyon kleptomaniyle ilişkili olabilir ancak tek neden değildir!
Depresif belirtiler, yoğun stres ve travmatik yaşantıların bazı kişilerde duygusal düzenleme güçlüklerini artırabileceğini belirten Erol, bu durumların çalma dürtüsü üzerinde etkili olabileceğini söyledi.
Ancak kleptomaninin her zaman travmatik bir geçmişe dayandırılamayacağını vurgulayan Erol, eşlik eden psikiyatrik bozuklukların da dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini ifade etti.
Depresyon ve travmanın yanı sıra madde kullanım bozuklukları ve bipolar bozukluğun mani döneminde görülebilen dürtüsel davranışların da çalma davranışıyla ilişkili olabileceğini belirten Erol, şu açıklamayı yaptı:
“Travmatik yaşantılar bazı kişilerde risk artırıcı veya belirtileri şiddetlendirici bir etken olabilir. Ancak her kleptomani vakasının altında travma bulunduğunu söyleyemeyiz. Bunun yanında depresyon, madde kullanım bozuklukları ve bipolar bozukluğun mani dönemi gibi durumlar da dürtü kontrolünü etkileyebilir. Özellikle mani döneminde ortaya çıkan dürtüsel davranışları doğrudan kleptomani olarak değerlendirmek doğru değildir. Bu nedenle tanı sürecinde kişinin genel psikiyatrik durumu, belirtilerin ne zaman başladığı ve davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığı ayrıntılı olarak incelenmelidir.”
Kleptomani tedavi edilebilir, önemli olan yardım aramaktan kaçınmamak!
Kleptomaninin tedavi edilebilir bir psikiyatrik bozukluk olduğunu belirten İpek Erol, tedavi planının kişinin belirtilerine, eşlik eden psikiyatrik durumlarına ve bireysel ihtiyaçlarına göre oluşturulması gerektiğini ifade etti.
Tedavi sürecinde psikoterapinin önemli bir yeri olduğunu belirten Erol, gerekli görülen durumlarda psikiyatri uzmanı tarafından ilaç tedavisinin de değerlendirilebileceğini söyledi. Özellikle bilişsel davranışçı terapi kapsamında dürtüleri tanıma, tetikleyicileri belirleme, davranış öncesi düşünce ve duyguları fark etme ve dürtüyle baş etme becerilerini geliştirme üzerinde çalışılabildiğini aktardı.
Erol, tedavi sürecine ilişkin şu bilgileri paylaştı:
“Öncelikle davranışın gerçekten kleptomani olup olmadığının değerlendirilmesi gerekir. Çünkü her hırsızlık davranışı kleptomani değildir. Bipolar bozukluğun mani döneminde veya madde etkisi altında ortaya çıkan davranışlar farklı şekilde ele alınmalıdır.
Psikoterapide amaç, kişinin dürtü kontrolünü geliştirmesine yardımcı olmaktır. Bunun için öncelikle kişinin yaşadığı gerilim, dürtü, çalma davranışı ve sonrasındaki rahatlama döngüsünü tanıması önemlidir. Dürtünün hangi duygularla, düşüncelerle ve ortamlarda ortaya çıktığı belirlenir. Kişiye dürtü geldiğinde hemen davranışa yönelmek yerine ortamdan uzaklaşma, dürtüyü erteleme ve alternatif baş etme yöntemlerini kullanma becerileri kazandırılmaya çalışılır.
Kleptomani tedavi edilebilir. Ancak kişinin yaşadığı durumu gizlemek yerine profesyonel yardım araması ve yakınlarının da destekleyici bir yaklaşım benimsemesi tedavi süreci açısından önemlidir.”