📝 Editoryal Not:
Şaşılık çocukluk çağında yalnızca gözlerin görünümünü etkileyen bir durum olarak değerlendirilmemelidir. Gözlerin hizalanmasındaki bozukluk, özellikle gelişmekte olan görme sisteminde iki gözün birlikte kullanımını etkileyebilir ve bazı çocuklarda ambliyopi (göz tembelliği) gelişimine katkıda bulunabilir. Erken değerlendirme; şaşılığın tipinin, eşlik eden kırma kusurlarının ve her iki gözdeki görme düzeyinin belirlenmesine, gerekli durumlarda ise gözlük, ambliyopi tedavisi, prizma veya cerrahi gibi seçeneklerin uygun sırayla planlanmasına olanak sağlar. Güncel pediatrik oftalmoloji kaynakları, tedavinin çocuğun yaşına, şaşılığın özelliklerine ve görme gelişimine göre bireyselleştirilmesini önermektedir.
“Göz kayması geçer” düşüncesi değerlendirmeyi geciktirmemeli
Şaşılık, çoğu zaman gözlerden birinin içe, dışa, yukarı veya aşağı doğru farklı yönde bakmasıyla fark edilse de yalnızca estetik bir sorun değildir. Özellikle çocukluk döneminde gözlerin birlikte ve uyumlu çalışamaması, görme gelişimini etkileyebilir.
Gözlerin hizalanmasının bozulması bazı çocuklarda beynin kayan gözden gelen görüntüyü baskılamasına ve zaman içinde ambliyopi (göz tembelliği) gelişmesine yol açabilir. Ancak her şaşılık vakasında ambliyopi gelişeceği anlamına gelmez. Risk; şaşılığın başlangıç yaşı, tipi, sürekliliği ve eşlik eden diğer görme sorunlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Batıgöz Sağlık Grubu Çankaya Şubesi Göz Hastalıkları Uzmanı Op. Dr. Emre Yılmaz, çocuklarda göz kaymasının erken değerlendirilmesinin önemine dikkat çekerek şöyle diyor:
“Çocukluk döneminde görme sistemi gelişmeye devam eder. Gözlerin farklı yönlere bakması durumunda beyin iki farklı görüntüyle karşılaşabilir ve özellikle bazı şaşılık tiplerinde kayan gözden gelen görüntüyü baskılayabilir. Bu durum görme gelişimini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle çocuklarda fark edilen sürekli veya tekrarlayan göz kaymalarının yalnızca estetik açıdan değerlendirilmemesi gerekir.”
ŞAŞILIK NEDİR?
Şaşılık, iki gözün aynı hedefe aynı anda ve uygun biçimde yönelmemesi durumudur. Bir göz hedefe bakarken diğer göz içe, dışa, yukarı veya aşağı doğru kayabilir. Kayma sürekli olabileceği gibi aralıklı da görülebilir.
Şaşılık çocukluk çağında ortaya çıkabileceği gibi daha ileri yaşlarda da gelişebilir. Nedenleri arasında kırma kusurları, göz hareketlerini kontrol eden sistemlerle ilgili sorunlar, göz kasları veya sinirleriyle ilişkili durumlar ve bazı nörolojik ya da sistemik hastalıklar bulunabilir.
Bu nedenle şaşılık tanısı yalnızca gözlerin dış görünümüne bakılarak konulmamalıdır.
GÖZ TEMBELLİĞİ NEDEN GELİŞEBİLİR?
Ambliyopi, gözün kendisinde yapısal bir sorun bulunmasa bile görme sisteminin gelişimi sırasında beynin bir gözden gelen görüntüyü yeterince kullanmaması sonucunda ortaya çıkabilen görme gelişimi bozukluğudur.
Şaşılık, ambliyopinin nedenlerinden biridir. Gözler farklı yönlere baktığında beyne iki farklı görüntü ulaşabilir. Çocukluk çağında beyin çift görmeyi önlemek amacıyla kayan gözden gelen görüntüyü baskılayabilir. Bu süreç uzun süre devam ederse o gözün görme gelişimi yeterince gerçekleşmeyebilir.
Bununla birlikte ambliyopi yalnızca şaşılığa bağlı gelişmez. İki göz arasında belirgin kırma kusuru farkı, yüksek kırma kusurları veya görme gelişimini engelleyen başka göz hastalıkları da ambliyopiye neden olabilir.
GÖZ TEMBELLİĞİ HER ZAMAN DIŞARIDAN FARK EDİLMEYEBİLİR
Çocuklar görme sorunlarını her zaman ifade edemeyebilir. Özellikle bir göz iyi görüyorsa çocuk günlük yaşamını belirgin bir şikâyet olmadan sürdürebilir.
Bu nedenle ailelerin yalnızca gözlerde belirgin bir kayma olup olmadığına odaklanmaması gerekir. Görme düzeyleri arasındaki fark veya kırma kusurları bazı çocuklarda ancak kapsamlı göz muayenesi sırasında ortaya çıkabilir.
Op. Dr. Emre Yılmaz, “Çocuğun ‘iyi görüyorum’ demesi her iki gözünün de eşit gördüğü anlamına gelmez. Özellikle tek gözdeki görme azalması çocuk tarafından fark edilmeyebilir. Bu nedenle risk taşıyan çocuklarda uygun göz muayenesi ve görme değerlendirmesi önemlidir.” diyor.
ŞAŞILIK HANGİ BELİRTİLERLE FARK EDİLEBİLİR?
Gözlerden birinin belirgin şekilde farklı yöne bakması şaşılığın en dikkat çekici bulgusudur. Ancak kayma her zaman sürekli olmayabilir.
Ailelerin şu durumlara dikkat etmesi önemlidir:
- Gözlerden birinin zaman zaman içe veya dışa kayması,
- Özellikle yorgunluk veya dikkat azalması sırasında belirginleşen göz kayması,
- Çocuğun başını sürekli belirli bir yöne eğerek veya çevirerek bakması,
- Bir gözünü kapatma veya kısma davranışı,
- Yakın ya da uzak bakış sırasında gözlerin hizasının bozulması,
- İleri yaş çocuklarda çift görme veya görsel rahatsızlık şikâyeti.
Başın sürekli eğilmesi veya çevrilmesi de bazı göz hastalıklarında görülebilen bir bulgudur; ancak her zaman şaşılık anlamına gelmez. Bu nedenle nedeninin göz muayenesiyle belirlenmesi gerekir.
Ayrıca bazı çocuklarda gözler gerçekte düzgün hizalanmış olmasına rağmen dış görünüm nedeniyle şaşılık varmış gibi algılanabilir. Bu durum yalancı şaşılık (psödoşaşılık) olarak adlandırılır ve muayene ile gerçek şaşılıktan ayırt edilir.
ŞAŞILIK MUAYENESİNDE NELER DEĞERLENDİRİLİR?
Şaşılık değerlendirmesi yalnızca gözlerin dış görünümüne bakılarak yapılmaz. Ayrıntılı göz muayenesinde:
- Her iki gözün görme düzeyi,
- Gözlerin hizalanması,
- Göz hareketleri,
- Kaymanın yönü ve miktarı,
- Kaymanın sürekli veya aralıklı olup olmadığı,
- Kırma kusurları,
- İki göz arasındaki görme farkı,
- Ambliyopi varlığı,
- Gerekli durumlarda gözlerin birlikte çalışma fonksiyonları
değerlendirilir.
Kaymanın ölçülmesinde örtme testi (cover test) ve prizmalardan yararlanılabilir. Bu ölçümler, şaşılığın derecesinin belirlenmesine ve tedaviye yanıtın izlenmesine yardımcı olur.
HER ŞAŞILIK AYNI ŞEKİLDE TEDAVİ EDİLMEZ
Şaşılık tedavisi standart tek bir yöntemden oluşmaz. Tedavi planı; şaşılığın tipi, başlangıç yaşı, kaymanın miktarı ve sıklığı, kırma kusurları, her iki gözün görme düzeyi ve ambliyopinin eşlik edip etmediği gibi faktörlere göre belirlenir.
Gözlük tedavisi
Bazı şaşılık tiplerinde özellikle kırma kusurunun düzeltilmesi gözlerin hizalanmasına katkı sağlayabilir. Örneğin akomodatif ezotropya, yani odaklanma çabasıyla ilişkili içe kayma, uygun gözlük kullanımıyla belirgin ölçüde azalabilir veya kontrol altına alınabilir.
Ancak her şaşılığın gözlükle tamamen düzelmesi beklenmez. Bu nedenle gözlük ihtiyacı ve gözlükle kaymanın nasıl değiştiği muayene sırasında değerlendirilmelidir.
Ambliyopi tedavisi
Şaşılığa ambliyopi eşlik ediyorsa önceliklerden biri iki göz arasındaki görme farkının azaltılması ve zayıf gözün görme gelişiminin desteklenmesidir.
Bu amaçla uygun hastalarda daha iyi gören gözün belirli sürelerle kapatılması (oklüzyon tedavisi) uygulanabilir. Bazı çocuklarda daha iyi gören gözü geçici olarak bulanıklaştıran atropin gibi damlalar da alternatif bir yöntem olabilir.
Kapama süresi ve tedavi programı her çocuk için aynı değildir; çocuğun yaşı, görme düzeyi, ambliyopinin derecesi ve önceki tedavilere göre hekim tarafından belirlenir.
Burada önemli bir ayrım bulunuyor: Ambliyopi tedavisi ile şaşılık tedavisi aynı değildir. Kapama tedavisi öncelikle iki göz arasındaki görme gelişimi farkını hedefler; gözlerin anatomik hizalanmasını doğrudan düzeltmez.
Prizma tedavisi
Bazı hastalarda prizmatik camlardan yararlanılabilir. Prizmalar ışığın göze ulaşma yönünü değiştirerek gözlerin birlikte görmesine yardımcı olabilir ve özellikle çift görme gibi şikâyetlerin azaltılmasında kullanılabilir.
Ancak prizma her şaşılık hastası için uygun değildir. Kullanım kararı şaşılığın tipi, miktarı ve hastanın görsel ihtiyaçlarına göre verilmelidir.
Şaşılık cerrahisi
Gözlük veya diğer yöntemlerle yeterli hizalanmanın sağlanamadığı ya da şaşılığın özelliklerinin gerektirdiği durumlarda göz kaslarına yönelik şaşılık cerrahisi değerlendirilebilir.
Cerrahide göz küresinin kendisine değil, göz hareketlerini sağlayan kaslara müdahale edilir. Amaç, ilgili kasların etkisini değiştirerek gözlerin hizalanmasını ve mümkün olduğunda iki gözün birlikte kullanımını iyileştirmektir. Hangi kaslara müdahale edileceği ve cerrahinin kapsamı, ayrıntılı şaşılık ölçümlerine göre belirlenir.
Op. Dr. Emre Yılmaz, tedavinin mutlaka kişiye özel planlanması gerektiğini belirterek şöyle diyor:
“Şaşılığın tipi, başlangıç yaşı, kaymanın derecesi ve sürekliliği, kırma kusurları, her iki gözün görme düzeyi ve ambliyopinin bulunup bulunmaması tedavi planını etkiler. Bazı çocuklarda gözlük tedavisiyle önemli ölçüde düzelme sağlanabilirken bazı hastalarda ambliyopi tedavisi veya cerrahi gündeme gelebilir. Bu nedenle şaşılıkta tek tip bir tedavi yaklaşımından söz etmek doğru değildir.”
“BÜYÜYÜNCE GEÇER” DİYE BEKLEMEK DOĞRU OLMAYABİLİR
Çocuklarda göz kaymasının kendiliğinden düzeleceği düşüncesi, değerlendirme sürecinin gecikmesine neden olabilir.
Özellikle sürekli göz kayması her yaşta değerlendirilmesi gereken bir bulgudur. Bununla birlikte bazı küçük bebeklerde, özellikle yaşamın ilk aylarında görülen hafif ve aralıklı göz içe kaymaları geçici olabilir. Ancak kaymanın sürekli olması veya devam etmesi durumunda çocuk göz hastalıkları konusunda deneyimli bir göz hekimi tarafından değerlendirme yapılması önemlidir.
Erken değerlendirme, yalnızca gözlerin hizalanmasının değil, çocuğun görme gelişiminin de korunması açısından önem taşır. Ambliyopi erken dönemde saptandığında tedaviye yanıt alma olasılığı daha yüksektir; ancak daha ileri yaşlarda da bazı çocuklarda tedaviden fayda sağlanabileceği gösterilmiştir.
AİLELERİN EN ÇOK DİKKAT ETMESİ GEREKEN NOKTA
Op. Dr. Emre Yılmaz, ailelere şu mesajı veriyor:
“Şaşılık yalnızca gözlerin görünümüyle ilgili değildir. Çocukluk döneminde gözlerin birlikte çalışması ve her iki gözde görmenin sağlıklı şekilde gelişmesi açısından değerlendirilmelidir. Aileler çocuklarının gözlerinde sürekli veya tekrarlayan bir kayma fark ettiğinde, ‘büyüyünce geçer’ diye beklemek yerine göz hastalıkları uzmanına başvurmalıdır.”